جریان‌شناسی مطالعات تاریخ قرآن در غرب (با رویکرد انتقادی به جریان شکاکیت نوین)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران؛

چکیده

تا دهۀ 1970م. قرآن در مطالعات تاریخی غرب، کتابی بود برای بازسازی تاریخ نزول وحی و تدوین قرآن در قرن اول هجری. با انتشار کتاب مطالعات قرآنی ونزبرو و هاجریسم از کرون و کوک، جریان شکاکیتی شکل یافت که قرآن را منبعی برای تاریخ ادبیات عرب از میانۀ قرن دوم به‌شمار می‌آورد. در این مقاله به روش تحلیل تاریخی از جریان‌شناسی این­گونه مطالعات بحث به­میان آمده، مسئله و مفروضات کلّی آن­ها مطرح شده و به مهم‌ترین انتقادات بر جریان شکاکیت نوین اشاره شده است.
پیش از جریان شکاکیت در اصالت تاریخی قرآن، می‌توان از چهار رهیافت توصیفی، نقد منبع، نقد سنت و رهیافت شکاکیت در منابع اسلامی نام برد. سپس آرای تجدیدنظرطلبان و شکاکان نوین مطرح شد که تدوین قرآن را از نیمۀ قرن دوم می‌دانند و گزارش‌های منابع اسلامی را «تاریخ نجات» فرض می‌کنند. محققان در نقد آرای شکاکان، به کتیبه‌ها، مصاحف قرآنی و سکه‌های نویافته استناد کرده‌اند. در این مقاله، افزون بر این منابع، بر دو روش دیگر در نقد بر شکاکان، یعنی تحلیل اسناد ـ متن دربارۀ روایات و نیاز به پیش‌فرض توطئه یا اجماع گسترده، تأکید شده است.
 

کلیدواژه‌ها


[1]. آقایی، سیدعلی (1390). «بررسی حدیث‌شناسی خاورشناسان: تبیین و تحلیل یا ترجمه و تدوین». آینه پژوهش، سال بیست و دوم، شمارة یکم، فروردین و اردیبهشت، صص30ـ37.

[2]. ــــــــــــ (1390). «تاریخ‌گذاری احادیث بر مبنای روش تحلیل ترکیبی اِسناد ـ متن: امکانات و محدودیت‌ها». صحیفة مبین، شمارة 50، پاییز و زمستان، صص 101ـ140.

[3]. پارسا، فروغ (1388). حدیث در نگاه خاورشناسان. تهران، دانشگاه الزهرا(س).

[4]. شفیعی، سعید (1397). «رویکردهای گوناگون به حدیث و حدیث‌پژوهی در دوران معاصر». مجلۀ علوم حدیث، سال 23، شمارۀ 2، بهار و تابستان، صص113-140.

[5]. ـــــــــــ (1393). «کهن‌ترین مکتوبات غیر اسلامی دربارۀ ظهور اسلام و قرآن». مجلۀ پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، شمارة 14، صص60-85.

[6]. موسوی­مقدم، سیدمحمد و مؤدب، سیدرضا (1394). «بررسی نظریۀ شکاکیّت نوین دربارۀ شخصیت و سیرۀ پیامبر(ص)». مجلۀ مطالعات تحول در علوم انسانی، پاییز و زمستان.

[7]. نیلساز، نصرت (1387). «بررسی و نقد دیدگاه ونزبرو دربارۀ تثبیت نهایی متن قرآن». «مقالات و بررسی­ها»، دفتر 88، تابستان، صص151-170.

[8]. Al-Azami, Muhammad Mustafa (2003). The History of the Qur’anic Text from Revelation to Compilation, Leicester, UK Islamic Academy.

[9]. Berg, Herbert (2003).Competing Paradigms in Islamic Origins: Qur’an 15:89–91 and the Value of Isnads”, in: Herbert Berg (ed.), Method and Theory in the Study of Islamic Origins, Brill, Leiden.

[10]. Burton, John (2010). “Notes towards a Fresh Perspective on the Islamic Sunnah”, in: Mustafa Shah (ed.), The Hadith, v1, Routledge.

[11]. Ibid (1977). The collection of the Qur’an, Cambridge, Cambridge University Press.

[12]. Cook, Michael (1981). Early Muslim Dogma: A Source-Critical Study, Cambridge, Cambridge University Press.

[13]. Crone, Patricia and Cook, Michael (1977). Hagarism: The Making of the Islamic World, Cambridge University Press.

[14]. Donner, Fred. M. (1998). Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing, Darwin Press, Princeton, NJ.

[15]. Goldziher, Ignaz (1971). Muslim Studies (Muhammedanische Studien), trans. C.R. Barber and S.M. Stern, London, George Allen & Unwin.

[16]. Gürke, Andreas (2003). “Eschatology, History and the Common Link: A study in methodology”, in: Herbert Berg (ed.), Method and Theory in the study of Islamic Origins, Brill, pp. 179-208.

[17]. Hawting, G. R. (2006). Foreword to The Sectarin Milieu: Content and Composition of Islamic Salvation History (by John Wansbrough), Amherst, New York.

[18]. Ibid (2000). The First Dynasty of Islam, Routledge, London and New York.

[19]. Hoyland, Robert. G (2000). “Earliest Christian Writings On Muhammad: An appraisal”, in: Harald Motzki (ed.), The Biography of Muhammad: The Issue of the Sources, Brill.

[20]. ibid (1997). Seeing Islam As Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam, The Darwin Press, INC. Princeton, New Jersey, (second printing, 2001).

[21]. Koren, Judith. & Nevo, Yehuda (1991). “Methodological Approaches To Islamic Studies”, Der Islam, Band 68.

[22]. Lester, Toby (2002).”What is the Koran?,” chap. In: Ibn Warraq, What the Koran Really Says: Language, Text, and Commentary,New. York: Prometheus Books.

[23]. Motzki, Harald (2005). “Dating Muslim Traditions: A Survey”, Arabica, 52:2, Leiden: Brill.

[24]. Ibid (2002). The Origins of Islamic Jurisprudence, Translated from German: Marion H. Katz, Brill.

[25]. Ibid (2003). “The Question of the Authenticity of Muslim Traditions Reconsidered: A Review Article”, in: : Herbert Berg, (ed.), Method and Theory in the Study of Islamic Origins, Brill, Leiden.

[26]. Muir, Sir W (1897). The Mohammedan Controversy: Biographies Of Mohammed, Sprenger On Tradition, Indian Liturgy And The Psalter, T. & T. Clark: Edinburgh.

[27]. Neuwirth, Angelika (2003). “Qur’an and History – a Disputed Relationship Some Reflections on Qur’anic History and History”, Journal of Qur’anic Studies, vol. v, no. I, pp. 1-118.

[28]. Nevo, Y. D (1994). “Towards A Prehistory Of Islam”, Jerusalem Studies In Arabic And Islam.

[29]. Nevo, Yehuda D. and Koren (2003). Judith, Crossroads To Islam: The Origins of the Arab Religion and Arab State, Amherst, New York.

[30]. Nöldeke, Theodor (2003). The history of the Qur’an/ by Theodor Nöldeke, Friedrich Schwally, Gotthelf  Bergsträßer, Otto Pretzl ; edited and translated by Wolfgang H. Behn, Brill.

[31]. Ohlig, Karl-Heinz and Puin, Gerd-R (2010). The Hidden Origins of Islam: New Research into Its Early History,Amherst, New York.

[32]. Rippin, Andrew (1985). “Literary Analysis of Quran, tafsir, and sira: the Methodologies of John Wansbrough,” in Richard C. Martin (ed.),Approaches to Islam in Religious Studies, Tucson: University of Arizona Press.

[33]. Saadi, Abdul-Massih (2008). “Nascent Islam in the seventh century Syriac sources”, in: The Quran in its Historical Context, Edited by Gabriel Said Reynolds, Routledge.

[34]. Sadeghi, Behnam/ Goudarzi, Mohsen (2012). “Ṣanʿāʾ 1 and the Origins of the Qur’an, Der Islam, Bd. 87, S. 1–129.

[35]. Saeed, Abdullah (2008)., The Quran: An Introduction, Routledge.

[36]. Schacht, Joseph (1950) , The Origins of Mohammadan Jurisprudence, Oxford, Clarendon Press.

[37]. Schoeler, Gregor (2003). “Foundations for a new biography of Muhammad: The production and evaluation of the corpus of traditions from Urwah b.Al-Zubayr”, in: Herbert Berg, (ed.), Method and Theory in the Study of Islamic Origins ,Brill, Leiden.

[38]. ibid (2011). The Biography of Mohammad: Nature and Authenticity, translated by Uwe VagelPohl, Edited by James  E. Montgomery, Routledge.

[38]. Suermann, Harald (2010). “Early Islam in the Light of Christian and Jewish Sources”, in: The Qurʾān in Context: Historical and Literary Investigations into the Qurʾānic Milieu, Edited by: Angelika Neuwirth, Nicolai Sinai, Michael Marx, Leiden/ Boston.

[40]. Wansbrough, John (2004). Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation, Foreword, Translations, and Expanded Notes by Andrew Rippin, Prometheus Books, Amherst, New York.

[41]. Ibid (2006). The Sectarian Milieu: Content and Composition of Islamic Salvation History, Amherst, New York.

[42]. Whelan (1998). ‘Forgotten Witness: Evidence for the Early Codification of the Qur’an’, Journal of the American Oriental Society, vol. 118, no. 1 Jan–Mar.