جریان اهل ادب امامیه در مدرسۀ حدیثی بغداد از آغاز تا سدۀ چهارم هجری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

چکیده

بغداد یکی از اصلی‏ترین مراکز تجمّع شیعیان امامی است که در طول سده‏های متمادی به مکان مناسبی برای رشد فرهنگ تشیّع در عرصه‏های حدیثی، تفسیری، فقهی و کلامی تبدیل شده است. در میان جریان‏های نیک‏شناختۀ امامی در بغداد باید از «جریان اهل ادب» یاد کرد که به رغم جایگاه مهم در تاریخ فکر امامیه، مورد کم‏توجهی قرار گرفته است. لذا، این نوشتار برای نخستین بار به بازشناسی این جریان کم‏شناختۀ امامی در بغداد می‌پردازد. مطالعۀ حاضر نشان می‌دهد که این جریان همزمان با تأسیس بغداد در سده دوم و متأثّر از «ادب دیوانی» برآمده از فرهنگ ایرانیان در آیین کشورداری، پای گرفت. همچنین معرفی شخصیت‏های اثرگذار این جریان فکری روشن می‌سازد که اهل ادب امامیۀ بغداد، افزون بر توجه به امور دیوانی در دستگاه حکومتی، به تولید آثار ارزنده‏ای در دیگر جنبه‏های ادب همچون ادب زبان‏شناختی، اخلاقی و دینی همّت گماردند.

کلیدواژه‌ها


[1]. آذرنوش، آذرتاش (1377). «ادب»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد هفتم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[2]. آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن (1983). الذریعة إلی تصانیف الشیعة. بیروت، دار الأضواء.

[3]. ابن أبی الحدید، عزالدین (1998). شرح نهج البلاغة. تحقیق محمد عبدالکریم النمری، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[4]. ابن أبی الدنیا، عبدالله بن محمد (2010). موسوعة الإمام ابن أبی الدنیا. تحقیق خیری بن سعید، قاهره، دار التوفیقیة للتراث.

[5]. ---------- (2010). موسوعة رسائل ابن أبی الدنیا. تحقیق احمد فرید المزیدی، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[6]. ابن اثیر، علی بن محمد (1997). الکامل فی التاریخ. تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی.

[7]. ابن ادریس حلی، محمد بن احمد (1410). السرائر. قم، دفتر انتشارات اسلامی.

[8]. ابن حجر عسقلانی، احمد (1406). لسان المیزان. بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

[9]. ابن خلدون، عبدالرحمان (1988). تاریخ ابن خلدون. تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دار الفکر.

[10]. ابن خلکان، احمد بن محمد (؟). وفیات الأعیان. تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر.

[11]. ابن داود حلی، حسن بن علی (1342). الرجال. تحقیق محمدصادق بحرالعلوم، تهران، دانشگاه تهران.

[12]. ابن شهر آشوب، محمد بن علی (؟). معالم العلماء. تحقیق محمدصادق بحرالعلوم، بیروت، دار الأضواء.

[13]. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (2002). عیون الأخبار. تحقیق محمد الإسکندرانی، بیروت، دار الکتاب العربی.

[14]. ---------- (1997). أدب الکاتب. تحقیق محمد طعمة الحلبی، بیروت، دار المعرفة.

[15]. ---------- (1992). المعارف. تحقیق ثروت عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.

[16]. ابن مقفع، عبدالله (1994). الأدب الصغیر و الأدب الکبیر. بیروت، دار الکتاب العربی.

[17]. ابن ندیم، محمد بن اسحاق (1398). الفهرست. بیروت، دار المعرفة.

[18]. ابوغالب زراری، احمد (1369). رسالة أبی غالب الزراری. قم، مرکز البحوث و التحقیقات الإسلامیّة.

[19]. اقبال آشتیانی، عباس (1345). خاندان نوبختی. تهران، کتابخانه طهوری.

[20]. امین، سید محسن (؟). أعیان الشیعة. تحقیق حسن امین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات.

[21]. انصاری، حسن (1370). «ابن عبدون»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد چهارم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[22]. بحرالعلوم، سید مهدی (1363). الفوائد الرجالیة. تحقیق محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران، مکتبة الصادق.

[23]. بخاری، محمد بن إسماعیل (1996). الأدب المفرد. تحقیق حبیب محمد طه، بیروت، مؤسسة الکتب الثقافیة.

[24]. ---------- (1987). الصحیح. تحقیق مصطفی دیب البغا، بیروت، دار ابن کثیر.

[25]. برقی، احمد بن محمد (1342). الرجال. تحقیق حسن مصطفوی، تهران، دانشگاه تهران.

[26]. بروکلمان، کارل (؟). تاریخ الأدب العربی. ترجمه عبدالحلیم النجار، قم، دار الکتاب الإسلامی.

[27]. بستانی، بطرس (؟). دائرة المعارف: قاموس عام لکلّ فن و مطلب. بیروت، دار المعرفة.

[28]. بهرامیان، علی (1383). «بغداد: تاریخ: از بنیاد تا عصر امیر الامرایان»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد دوازدهم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[29]. پاشا، أحمد زکی (1914). مقدمه بر التاج فی أخلاق الملوک منسوب به جاحظ. قاهره، دار إحیاء التراث العربی.

[30]. پاکتچی، احمد (1392).  تأملاتی در مباحث فرهنگ اسلامی. به کوشش مرتضی سلمان‌نژاد، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).

[31]. ---------- (1392). نصوص و أبحاث حول نهج البلاغة و مدوِّنه. تهران، دانشگاه امام صادق(ع).

[32]. ---------- (1391). «حوزه‏های کم‏شناخته و متقدم حدیث و معارف امامیه در عراق، شام و مصر». صحیفه مبین، دوره 18، شماره 52، پاییز و زمستان، صص125-166.

[33]. ---------- (1383). «بغداد: علوم و معارف دینی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد دوازدهم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[34]. ---------- (1381). «بخاری»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد یازدهم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[35]. جاحظ، عمرو بن بحر (1964). رسالة فی ذمّ أخلاق الکتّاب، ضمن رسائل الجاحظ. تحقیق محمد عبدالسلام هارون، قاهره، مکتبة الخانجی.

[36]. ---------- (1964). رسالة فی صناعات القواد، ضمن رسائل الجاحظ. قاهره، مکتبة الخانجی.

[37]. ---------- (1914). کتاب التاج فی أخلاق الملوک. تحقیق أحمد زکی پاشا، قاهره، دار إحیاء التراث العربی.

[38]. حسن‏دوست، محمد (1393). فرهنگ ریشه‏شناختی زبان فارسی. تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

[39]. خطیب بغدادی، احمد بن علی (1422). تاریخ بغداد. تحقیق بشار عواد معروف، بیروت، دار الغرب الإسلامی.

[40]. دهخدا، علی اکبر (1373). لغت‏نامه. تحقیق محمد معین و جعفر شهیدی، تهران، دانشگاه تهران.

[41]. زرکلی، خیرالدین (2002). الأعلام. بیروت، دار العلم للملائین.

[42]. زریاب، عباس (1374). «آل نوبخت». دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد دوم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[43]. سجادی، صادق (1394). «دیوانسالاری ایرانی به روزگار اسلام تا پایان عصر اول عباسی»، تاریخ جامع ایران. جلد ششم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[44]. سید بن طاووس، علی بن موسی (1406). فلاح السائل و نجاح المسائل. قم، بوستان کتاب.

[۴۵]. سید رضی، محمد بن الحسین (1414). نهج البلاغة. ترجمه و شرح علینقی فیض الإسلام، قم، انتشارات هجرت.

 

[4۶]. سید مرتضی، علی بن حسین (1405). مسألة فی العمل مع السلطان، ضمن رسائل الشریف المرتضی. تحقیق: احمد حسینی، قم، دار القرآن الکریم.

[4۷]. صفدی، صلاح الدین (2000). الوافی بالوفیات. تحقیق احمد ارنؤوط، بیروت، دار إحیاء التراث.

[4۸]. طباطبایی، سید محمد کاظم (1395). تاریخ حدیث شیعه (عصر غیبت). قم، دارالحدیث.

[4۹]. طبری، محمد بن جریر (1407). تاریخ الأمم و الملوک. بیروت، دار الکتب العلمیة.

[۵۰]. طوسی، محمد بن حسن (1420). الفهرست. قم، انتشارات ستاره.

[5۱]. ---------- (1414). الرجال. تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.

[5۲]. طه حسین (1989). فی الأدب الجاهلی. قاهره، دار المعارف.

[5۳]. ---------- (1982). من تاریخ الأدب العربی. بیروت، دار العلم للملایین.

[5۴]. عبدالحمید بن یحیی (1913). رسالة إلی الکتّاب، ضمن رسائل البلغاء محمد کرد علی. قاهره، دار‌الکتب العربیة الکبری.

[5۵]. عکاشه، ثروت (1992). مقدمه بر المعارف ابن قتیبه. قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.

[5۶]. علامه حلی، حسن بن یوسف (1411). خلاصة الأقوال. نجف اشرف، دار الذخائر.

[5۷]. علوی، سید علی (1390). تاریخ تحولات سیاسی و اداری در ایران. تهران، دانشگاه امام صادق(ع).

[5۸]. فره‏وشی، ابراهیم (1346). فرهنگ پهلوی. تهران، بنیاد فرهنگ ایران.

[5۹]. کرامتی، یونس (1383). «بغداد: تاریخ علم»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد دوازدهم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[۶۰]. کشی، محمد بن عمر (1363). معرفة الرجال. اختیار شیخ طوسی، تحقیق: مهدی رجایی، قم، مؤسسة آل البیت(ع).

[6۱]. مؤدب، سید رضا (1384). تاریخ حدیث. قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.

[6۲]. مجلسی، محمد باقر (1403). بحار الأنوار. بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

[6۳]. محاسبی، حارث بن اسد (1411). آداب النفوس. بیروت، مؤسسة الکتب الثقافیة.

[6۴]. محیط طباطبایی، محمد (1318). «ادب و ادیب». ماهنامۀ آموزش و پرورش، سال 9، شماره 1، فروردین، صص2-8.

[6۵]. مرزبانی، محمد بن عمران (1982). معجم الشعراء. تحقیق ف. کرنکو، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[6۶]. مزیدی، احمد فرید (2010). مقدمه بر موسوعة رسائل ابن أبی الدنیا. بیروت، دار الکتب العلمیة.

[6۷]. مسلم بن حجاج (؟). الصحیح. تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

[6۸]. مشکور، محمد جواد (1346). فرهنگ هزوارش‏های پهلوی. تهران، بنیاد فرهنگ ایران.

[6۹]. مظفر، محمد حسین (؟). تاریخ الشیعة. قم، انتشارات بصیرتی.

[۷۰]. معارف، مجید (1388). تاریخ عمومی حدیث. تهران، انتشارات کویر.

[7۱]. ---------- (1376). پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه. تهران، مؤسسۀ ضریح.

[7۲]. موسوی تنیانی، سید اکبر (1394). «مدرسۀ حدیثی امامیه در بغداد (در عصر حضور)». علوم حدیث، دوره 20، شماره 76، تابستان، صص137-159.

[7۳]. نجاشی، احمد بن علی (1365). الرجال. قم، مؤسسة النشر الإسلامی.

[74]. وجدی، محمد فرید (1971). دائرة المعارف القرن العشرین. بیروت، دار المعرفة.

[75]. وهمن، فریدون (1394). «آموزش و پرورش در ایران باستان»، تاریخ جامع ایران. جلد چهارم، تهران، بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

[76]. یاقوت حموی، شهاب الدین (1995). معجم البلدان. بیروت، دار صادر.

[77]. ---------- (1991). معجم الأدباء. بیروت، دار الکتب العلمیة.

[78]. یعقوبی، احمد بن اسحاق (1422). البلدان. بیروت، دار الکتب العلمیة.

[79]. Bray, Julia (2006). "Adab", Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. ed. Josef W. Meri, vol. 1, New York/ London, Routledge.

[80]. Gabrieli, F. (1986). "Adab", The Encyclopedia of Islam. 2nd ed., vol. 1, Leiden, Brill.