تکامد در قرآن، تحلیلی بر واژه‌ها و ترکیبات تک‌کاربرد در قرآن کریم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

مربی گروه قرآن و حدیث دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران

چکیده

 واژۀ تکامَد (hapax legomenonو در عربی: اللفظ الفرید/ الفرائد) به کلمه‌ای اطلاق می‌شود که تنها یک بار در سراسر یک متن به‌کار رفته باشد. بنابراین به واژه‌ای که تنها یک بار در متن قرآن کریم به‌کار رفته باشد و هیچ مشتق یا هم‌خانواده‌ای از آن، در متن قرآن نباشد، «تکامَد قرآنی» می‌گوییم. مثال‌هایی از تکامَد قرآنی عبارتند از: صَمَد، اِرم، زنجبیل، یقطین، و تسنیم. بر این اساس، واژه‌ای چون «تنّور» را به سبب ذکر دوباره‌اش در قرآن (هود:40؛ مومنون: 27) نمی‌توان تکامَد دانست. چنین کلمه‌ای اصطلاحاً dis legomenon نامیده می‌شود.[1] مقالۀ حاضر می‌کوشد علاوه بر طرح و بررسی کلی مسائل پیرامون تکامَدهای قرآنی، فهرستی کامل از این الفاظ ارائه دهد تا بر مبنای آن، بتوان تصویر روشنی از تعداد، پراکندگی، دامنه، و دایره‌های معنایی تکامَدها در قرآن به دست آورد. این فهرست می‌تواند به صورت کلی یا جزیی موضوع بررسی دیگر محققان علاقمند به واژه‌شناسی قرآنی شود.



[1]. به همین سان، به واژه‌ای با سه کاربرد در یک متن، tris legomenon  گفته می‌شود.

کلیدواژه‌ها


 [1]. قرآن کریم

[2]. کتاب مقدس (عهد قدیم و عهد جدید).

[3]. ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمرو (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم. تحقیق محمدحسین شمس‌الدین، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلى بیضون.

[4]. الرازی، ابوعبدالله فخرالدین محمد بن عمر (1420 ق). مفاتیح الغیب. بیروت، دار احیاء التراث العربی.

[5]. الراغب الاصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق). المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دارالقلم.

[6]. الزمخشری، جارالله محمود بن عمر (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی.

[7]. الطبرسی، فضل بن حسن (1372 ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.

[8]. الطبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفة.

[9]. الفرّاء، ابوزکریا یحیی بن زیاد (؟). معانی القرآن، تحقیق احمد یوسف نجاتی، محمدعلی النجار و عبدالفتاح اسماعیل الشلبی، القاهرة، الدارالمصریة للتألیف و الترجمة.

[10]. القاسمی، محمد جمال الدین (1418 ق). محاسن التاویل، تحقیق محمد باسل عیون السود، بیروت: دارالکتب العلمیة.

[11]. Anue, David (2003). The Westminister Dictionary of New Testament and Early Christian Literature.

[12]. Bauer, Thomas (2010). “The relevance of early Arabic poetry for Qurʾānic studies including observations on Kull and on Q 22:27, 26:225, and 52:31,” The Qurʾān in context: historical and literary investigations into the Qurʾānic milieu, edited by Angelika Neuwirth, Nicolai Sinai & Michael Marx, Leiden, New York & Köln: E.J. Brill, pp. 699-732.

[13]. Böwering, Gerhard (2002). “God and his attributes,” Encyclopaedia of the Qurʾān, edited by Jane Dammen McAuliffe, Leiden, New York & Köln: E.J. Brill, vol. 2, pp. 316-331.

[14]. Casanowicz, Immanuel M (1904). “Hapax legomena,” The Jewish Encyclopedia, New York: Funk and Wagnalls, vol. 6, pp. 226-228.

[15]. Elmaz, Orhan (2008). Die Interpretationsgeschichte der koranischen Hapaxlegomena, PhD Dissertation at University of Vienna.

[16]. Jeffery, Arthur (2007).  Foreign vocabulary of the Qurʾān. Edited by J. McAuliffe, Leiden: Brill.

[17]. Kimber, Richard (2001). “Blood money,” Encyclopaedia of the Qurʾān, edited by Jane Dammen McAuliffe, Leiden, New York & Köln: E.J. Brill, vol. 1, pp. 239-240.

[18]. Kropp, Manfred (2007). “Beyond single words: ʾida - Shayān - jibt and āghūt. Mechanisms of transmission into the Ethiopic (Gəʿəz) Bible and the Qurʾānic text,” The Qurʾān in its historical context, edited by Gabriel Said Reynolds, London & New York: Routledge, pp. 204-216.

[19]. ---------- (2011). “Tripartite, but anti-Trinitarian formulas in the Qurʾānic corpus, possibly pre-Qurʾānic,” New perspectives on the Qurʾān: the Qurʾān in its historical context 2, edited by Gabriel Said Reynolds, London & New York: Routledge, pp. 247-263.

[20]. Malter, Henry (1921). Saadia Gaon: his life and works, Morris Loeb Series, Philadelphia: Jewish Publication Society of America.

[21]. Maman, Aaron (2004). Comparative Semitic philology in the Middle Age: from Sa’adiah Gaon to Ibn Barun (10th-12th C.), Leiden: Brill.

[22] Mardaga, Hellen (2012). “Hapax Legomena: a neglected field in Biblical studies,” Currents in Biblical Research 10 pp. 264-274.

[23]. O’Donnell, Matthew Brook (1999). ‘Linguistic Fingerprints or Style by Numbers: The Use of Statistics in the Discussion of Authorship of New Testament Documents.’ Linguistics and the New Testament: Critical Junctures. ed. Stanley E. Porter and D.A. Carson, Sheffield: Sheffield Academic Press, pp. 206-262.

[24]. Rippin, Andrew (2002). “Foreign vocabulary,” Encyclopaedia of the Qurʾān, edited by Jane Dammen McAuliffe, Leiden, New York & Köln: E.J. Brill, vol. 2, pp. 226-237.

[25]. ---------- (2007). “Syriac in the Qurʾān: classical Muslim theories,” The Qurʾān in its historical context, edited by Gabriel Said Reynolds, London & New York: Routledge, pp. 249-261.

[26]. ---------- (2003). “The designation of "foreign" languages in the exegesis of the Qurʾān,” With reverence for the word: medieval scriptural exegesis in Judaism, Christianity, and Islam, edited by Jane Dammen McAuliffe and others, Oxford, New York: Oxford University Press, pp. 437-444.

[27]. Sadeghi, Behnam (2012). “Criteria for emending the text of the Qurʾān,” Law and tradition in classical Islamic thought: studies in honor of Professor Hossein Modarressi, edited by Michael Cook, Najam Haider, Intisar Rabb and Asma Sayeed, Hampshire & New York: Palgrave Macmillan, pp. 19-32.

[28]. ---------- (2011). “The chronology of the Qurʾān: a stylometric research program,” Arabica: Journal of Arabic and Islamic Studies 58ii, pp. 210-299.

[29]. Schmid, Nora K. (2010). “Quantitative text analysis and its application to the Qurʾān: some preliminary considerations,” The Qurʾān in context: historical and literary investigations into the Qurʾānic milieu, edited by Angelika Neuwirth, Nicolai Sinai & Michael Marx, Leiden, New York & Köln: E.J. Brill, pp. 441-460.

[30]. Toorawa, Shawkat M. (2011). “Hapaxes in the Qurʾān: identifying and cataloguing lone words (and loan words),” New perspectives on the Qurʾān: the Qurʾān in its historical context 2, edited by Gabriel Said Reynolds, London & New York: Routledge, pp. 193-245.

[31]. Wansbrough, John (2004). Quranic studies: sources and methods of scriptural interpretation. Forword, translations, and expanded notes by Andrew Rippin, Amherst (NY, USA): Prometheus Books.

[32]. Welch, Alford (1986). “Al-Kur’an” in Encyclopaedia of Islam, second ed., vol 5. Leiden: Brill.

[33]. Zammit, Martin R. (2002). A comparative lexical study of Qurʾānic Arabic. Leiden, New York & Köln: E.J. Brill.