پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

واکاوی مؤلفه‌های سمع الهی در قرآن کریم با تأکید بر همنشینی اسماء (علیم، بصیر، قریب و الدعا)‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش با هدف واکاوی شبکۀ مفاهیم و دلالت‌های صفات «سمیع» در قرآن کریم و تحلیل هم‌نشینی این اسم با سایر اسماء حسنای الهی انجام یافته‌است. مسئلۀ اصلی تحقیق، تبیین چگونگی احاطۀ علمی و حضوری خداوند بر مسموعات، مبصرات و مکنونات هستی در پرتو آیات وحی است.روش مورد استفاده در این مطالعه، «تحلیل محتوا» و واکاوی متنی آیات مرتبط با سمع الهی است. در این راستا، آیات استخراج‌شده بر اساس کدهای موضوعی دسته‌بندی و با بهره‌گیری از منابع تفسیری و روایی معتبر، مورد تبیین قرار گرفته‌اند.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که صفت سمیع در قرآن کریم بیشترین هم‌نشینی را با اسم «علیم» دارد که در سه ساحتِ اقوال، افعال و اسرار باطنی تجلی می‌یابد. در مرتبۀ بعد، هم‌نشینی «سمیع بصیر» بر نظارت مطلق الهی در نظام خلقت و کنش‌های انسانی دلالت دارد. همچنین ترکیب‌های «سمیع‌الدعا» و «سمیع قریب» وجهِ اجابت‌گری و قرب وجودی حق‌تعالی را برجسته می‌سازند. بر اساس این تحلیل، سمع الهی صفتی ازلی و ذاتی است که منزه از ابزارهای جسمانی بوده و عینِ ذات باری‌تعالی محسوب می‌شود.نتایج پژوهش حاکی از آن است که اعتقاد به سمیع بودن پروردگار، افزون بر ابعاد الهیاتی، دارای آثار تربیتی عمیقی همچون ایجاد روحیۀ مراقبه در گفتار و رفتار، دوری از اقوال لغو و تقویت امید به اجابت در دعا است. در واقع، حضورِ همیشگی در محضر خدای سمیع، بنده را به سوی تزکیه نفس و پیوند مستمر با مبدأ هستی سوق می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم (ترجمه ع. مشکینی). اسوه.
آمدی، سیف‌الدین (1989). المبین فی اصطلاحات الحکماء والمتکلمین (تحقیق ع. الأعسم؛ ویراست 2). الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن اثیر، مبارک بن محمد (1376). النهایة فی غریب الحدیث والأثر (ویراست 4). اسماعیلیان.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب (ویراست 3). دار صادر.
باردن، لورنس (1374). تحلیل محتوا (ترجمه م. یمنی دوزی سرخابی و م. آشتیانی). دانشگاه شهید بهشتی.
بنیاد پژوهش‌های اسلامی (1415ق). شرح المصطلحات الکلامیة. آستان قدس رضوی.
تهانوی، محمدعلی (1996). کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم. مکتبة لبنان ناشرون.
جانی‌پور، محمد (1396). کارکردهای کیفی استفاده از روش تحلیل محتوا در فهم احادیث. علوم قرآن و حدیث، 49(98)، 29–52.
جانی‌پور، محمد و شکرانی، رضا (1392). ره‌آوردهای استفاده از روش تحلیل محتوا در فهم احادیث. پژوهش‌های قرآن و حدیث، (2)، 27–57.
حاجی‌اسماعیلی، محمدرضا و شرکت، فاطمه (1391). معناشناسی انفعالات و واکنش‌های منفی سمع در قرآن کریم. پژوهش‌های اسلامی، (11)، 162–200.
حسینی اردکانی، احمد بن محمد (1375). مرآت الأکوان (تحریر شرح هدایة ملاصدرا شیرازی) (تصحیح ع. نوری). میراث مکتوب.
خاتمی، احمد (1370). فرهنگ علم کلام. صبا.
خمینی، روح‌الله (1388). شرح دعای سحر (ویراست 2). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دغیم، سمیح (2001). موسوعة مصطلحات الإمام فخر الدین الرازی. مکتبة لبنان ناشرون.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن (تحقیق ص. ع. داوودی). دار القلم؛ دار الشامیة.
رجب شلگهی، زهرا (1395). زیبایی‌شناسی فواصل قرآنی سمع و بصر [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان].
ری‌شهری، محمد (1377). میزان الحکمة. دار الحدیث.
ساجدی، علی‌محمد و مهرکی، بهار (1393). تحلیل سمع و بصر حق تعالی از منظر ملاصدرا و امام خمینی. اندیشه نوین دینی، (36)، 141–156.
سجادی، سیدجعفر (1379). فرهنگ معارف اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
سید رضی، محمد بن حسین (1414ق). نهج البلاغة (تحقیق ص. الصالح). هجرت.
شرکت، فاطمه (1390). معناشناسی سمع در قرآن کریم [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان].
صادقی تهرانی، محمد (1406ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنة. فرهنگ اسلامی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. دار إحیاء التراث العربی.
صلیبا، جمیل (1366). فرهنگ فلسفی (ترجمه م. صانعی دره‌بیدی). حکمت.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان (ترجمه س. م. ب. موسوی همدانی؛ ویراست 5). دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ویراست 3). ناصرخسرو.
طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین (ویراست 3). کتاب‌فروشی مرتضوی.
طالقانی، سید محمود (1362). پرتوی از قرآن. شرکت سهامی انتشار.
طیب، سید عبدالحسین (1378). أطیب البیان فی تفسیر القرآن (ویراست 2). انتشارات اسلام.
عروتی موفق، اکبر (1382). سمع و بصر الهی از دیدگاه حکمای اسلامی. خردنامه صدرا، (34)، 46–51.
فتاحی‌زاده، فتحیه و معتمد لنگرودی، فرشته (1398). ظرفیت‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای علوم قرآن و حدیث (مطالعه موردی تحلیل محتوا). مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 23(81)، 603–619.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق). کتاب العین (ویراست 2). هجرت.
فیومی، احمد بن محمد (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی (ویراست 2). هجرت.
قرشی، سید علی‌اکبر (1377). قاموس قرآن (ویراست 6). دار الکتب الإسلامیة.
قطب، سید (1408ق). فی ظلال القرآن. دار الشروق.
کریپندورف، کلاوس (1383). مبانی روش‌شناسی تحلیل محتوا (ترجمه ه. نایبی؛ ویراست 8). نشر نی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1365). الکافی. دار الکتب الإسلامیة.
گنابادی، سلطان‌محمد (1408ق). تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة (ویراست 2). مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. دار إحیاء التراث العربی.
محرمی، رقیه (1393). معناشناسی واژه سمع در قرآن و بازتاب آن در سیره معصومان (ع) [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه معارف قرآن و عترت].
محمدی گیلانی، محمد (1373). شرح مناجات شعبانیه. سایه.
مصطفوی، حسن (1380). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مطهری، مرتضی (1390). آزادی معنوی (ویراست 52). صدرا.
موسوی سبزواری، سید عبدالاعلی (1409ق). مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن (ویراست 2). مؤسسة أهل البیت.
میرزابابایی، سید مهدی (1396). استعاره مفهومی سمع و اذن در آیات قرآن. ذهن، (72)، 67–88.
نگری، عبدالنبی بن عبد الرسول (1975). جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون (دستور العلماء) (ویراست 2). دار الکتب العلمیة.