پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

بازخوانی معناشناختی «عذاب» و «وثاق» در سورۀ فجر: تحلیلی ریشه‌شاختی، صرفی و سیاقی با تکیه بر شواهد قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودسر
10.22059/jqst.2026.415829.670658
چکیده
آیات 25 و 26 سورۀ فجر از جمله آیات بحث‌برانگیز قرآن در تبیین رابطۀ معنایی میان «عذاب» و «وثاق» و پیوند آن‌ها با حقیقت حیات («لِحَیَاتِی») در سیاق آیات است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از ریشه‌شناسی تاریخی، تحلیل صرفی، بررسی قرائات و تحلیل سیاقی، به بازخوانی این آیات می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مادۀ «عذب» در لایه‌های کهن زبان عربی با مفاهیمی چون زلال‌سازی و زدودن آلودگی پیوند داشته است. بر این اساس، «تعذیب» در باب تفعیل را می‌توان در افقی معناشناختی، ناظر به سلب کدورت و پالایش نفس دانست. همچنین از آنجا که فعل «یُوثِقُ» تنها یک‌بار در قرآن کریم به کار رفته است، تعیین معنای آن نیازمند توجه هم‌زمان به ظرفیت‌های دلالی باب إفعال و قرائن سیاقی است. در این چارچوب، و با توجه به امکان دلالت برخی افعال باب إفعال بر سلب و ازاله، تفسیر «إیثاق» در این آیات به معنای سلب وثاق و گشودن بندهای تنیده شده بر نفس پذیرفتنی است. بر پایه این تحلیل، «تعذیب» و «إیثاق» دو مرحلۀ مکمل از یک فرآیند واحد تحول وجودی‌اند: زدودن آلودگی‌ها و رهایی از قیود. نوآوری پژوهش در تبیین انسجام معنایی این دو فعل بر اساس الگوی «سلب و ازاله» و ارائۀ خوانشی وجودی ـ معناشناختی از آیات پایانی سورۀ فجر است؛ خوانشی که عذاب را در نسبت با بازگشت انسان به حیات حقیقی تفسیر می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

دوره 59، شماره 1
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405