پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

بازخوانی معناشناختی «عذاب» و «وثاق» در سورۀ فجر‏ تحلیلی ریشه‌شاختی، صرفی و سیاقی با تکیه بر شواهد قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه معارف اسلامی، واحد رودسر، دانشگاه آزاد اسلامی، رودسر، ایران
چکیده
آیات ۲۵ و ۲۶ سورۀ فجر از جمله آیات بحث‌برانگیز قرآن در تبیین رابطۀ معنایی میان «عذاب» و «وثاق» و پیوند آن‌ها با حقیقت حیات («لِحَیاتِی») در سیاق آیات است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از ریشه‌شناسی تاریخی، تحلیل صرفی، بررسی قرائات و تحلیل سیاقی، به بازخوانی این آیات می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مادۀ «عذب» در لایه‌های کهن زبان عربی با مفاهیمی چون زلال‌سازی و زدودن آلودگی پیوند داشته‌است. بر این اساس، «تعذیب» در باب تفعیل را می‌توان در افقی معناشناختی، ناظر به سلب کدورت و پالایش نفس دانست. همچنین از آنجا که فعل «یوثِقُ» تنها یک‌بار در قرآن کریم به کار رفته‌است، تعیین معنای آن نیازمند توجه هم‌زمان به ظرفیت‌های دلالی باب إفعال و قرائن سیاقی است. در این چارچوب، و با توجه به امکان دلالت برخی افعال باب إفعال بر سلب و ازاله، تفسیر «إیثاق» در این آیات به معنای سلب وثاق و گشودن بندهای تنیده‌شده بر نفس پذیرفتنی است. بر پایۀ این تحلیل، «تعذیب» و «إیثاق» دو مرحلۀ مکمل از یک فرآیند واحد تحول وجودی‌اند: زدودن آلودگی‌ها و رهایی از قیود. نوآوری پژوهش در تبیین انسجام معنایی این دو فعل بر اساس الگوی «سلب و ازاله» و ارائۀ خوانشی وجودی-معناشناختی از آیات پایانی سورۀ فجر است؛ خوانشی که عذاب را در نسبت با بازگشت انسان به حیات حقیقی تفسیر می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
آلوسی، محمود بن عبدالله (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی. دار الکتب العلمیة.
ابن اثیر، مبارک بن محمد (1367). النهایة فی غریب الحدیث والأثر. مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن جزی، محمد بن احمد (1416). التسهیل لعلوم التنزیل. دار الأرقم بن أبی الأرقم.
ابن سیده، علی بن اسماعیل (1421). المحکم والمحیط الأعظم. دار الکتب العلمیة.
ابن عاشور، محمد طاهر (1420). التحریر والتنویر. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن عطیه، عبدالحق بن غالب (1422). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. دار الکتب العلمیة.
ابن فارس، احمد (1404). معجم مقاییس اللغة. مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1419). تفسیر القرآن العظیم. دار الکتب العلمیة.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب. دار صادر.
ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف (1420). البحر المحیط فی التفسیر. دار الفکر.
ازهری، محمد بن احمد (1421). تهذیب اللغة. دار إحیاء التراث العربی.
بغوی، حسین بن مسعود (1420). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
جوادی آملی، عبدالله (1396). تفسیر تسنیم. اسراء.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1376). الصحاح: تاج اللغة وصحاح العربیة. دار العلم للملایین.
دانی، عثمان بن سعید (1426). التیسیر فی القراءات السبع. دار الکتب العلمیة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). مفردات ألفاظ القرآن. دار القلم.
زمخشری، محمود بن عمر (1407). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دار الکتاب العربی.
سید قطب، ابراهیم حسین (1412). فی ظلال القرآن. دار الشروق.
صاحب بن عباد، اسماعیل (1414). المحیط فی اللغة. عالم الکتب.
صادقی تهرانی، محمد (1365). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنة. انتشارات فرهنگ اسلامی.
طالقانی، سید محمود (1362). پرتوی از قرآن. شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417). المیزان فی تفسیر القرآن. منشورات جماعة المدرسین.
طبری، محمد بن جریر (1412). جامع البیان فی تفسیر القرآن. دار المعرفة.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420). مفاتیح الغیب. دار إحیاء التراث العربی.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415). تفسیر الصافی. انتشارات الصدر.
قرطبی، محمد بن احمد (1364). الجامع لأحکام القرآن. انتشارات ناصر خسرو.
قمی، علی بن ابراهیم (1363). تفسیر القمی. دار الکتاب.
مصطفوی، حسن (1430). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. مرکز نشر آثار العلامة المصطفوی.
مقاتل بن سلیمان (1423). تفسیر مقاتل بن سلیمان. دار إحیاء التراث العربی.
ملکی، محمدباقر (1414). مناهج البیان فی تفسیر القرآن. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
میبدی، رشیدالدین (1371). کشف الأسرار وعدة الأبرار. امیرکبیر.
نحاس، احمد بن محمد (1421). إعراب القرآن. دار الکتب العلمیة.