پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

بسط نظریۀ «هدایت به‌‌امر» علامه طباطبائی و ارزیابی نقدهای وارد بر آن‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
چکیده
دیدگاه تفسیری علامه طباطبائی درباره امامت، گرچه پیشینه و جوهرۀ فلسفی عرفانی دارد، اما بر اساس تفسیر قرآن به قرآن تبیین شده‌است. این ویژگی (توضیح مسائل حکمی به زبان قرآن) موجب تبیین عمیق و چندلایه شده که نیازمند بسط و تفصیل است. مسئله اصلی این مقاله بسط و توضیح بیشتر نظریۀ «هدایت به‌امر» علامه طباطبائی است که در همین راستا نقدهای وارد بر آن ارزیابی شده‌اند. فرضیه این مقاله این است که بسط این نظریه موجب درک بیشتر مسئله امامت می‌شود و نقد منتقدان به دلیل عدم درک کافی از عمق این نظریه است. این مقاله به روش تحلیلی نوشته شده و نشان می‌دهد که یکی از راهگشاترین تعابیر امامت، کلمه «اولی‌الامر» است که برای آن تحلیل کلمه ضرروی است. بر اساس تفسیر علامه طباطبائی، «امر» بیانگر باطن این جهان و ملکوت آن است؛ بنابراین، اولی‌الامر هم صاحب باطن و ملکوت است. پس، همان‌طور که احادیث هم تایید می‌کنند، قلب امام ظرف اراده خداوند است. درک این مسئله نتایج مهمی دارد که در ادامه مقاله مورد اشاره قرار می‌گیرند. اینجاست که نظریۀ «هدایت به‌امر» می‌تواند باطنی بودن مقام امامت را تبیین کند و در نتیجه امکان تفسیر دولایه (تنزیلی تأویلی) از آیات ولایت و امامت فراهم ‌شود. پس از تبیین تعریف و آثار نظریه، در ادامه مقاله به دشواری‌های آن پرداخته شده که موجب نقدهای برخی محققین شیعی شده‌است. در این مقاله پاسخ این نقدها اجمالاً بیان گردیده‌است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم (1390). انتشارات اسوه.
ابن بابویه، محمد بن علی (1398 ق). التوحید. جامعه مدرسین.
جوادی آملی، عبدالله (1391). تسنیم. اسراء.
رادفر، نجمه السادات و سلیمانی دره‌باغی، فاطمه (1402). جایگاه اختیار در آموزه هدایت به امر امام از دیدگاه علامه طباطبایی(ره). الهیات تطبیقی، 14(30)، 131–146. https://doi.org/10.22108/coth.2024.139734.1861
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). المفردات فی غریب القرآن. دار الشامیة.
زمخشری، جار الله (1407). الکشاف. دار الکتب العربی.
سلطان‌علی‌شاه گنابادی، محمد بن حیدر (1408). بیان السعادة فی مقامات العبادة. مؤسسة الأعلمی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان (ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی). دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن (1370). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصرخسرو.
طیب، مهدی (1388). مصباح الهدی. سفینه.
عیاشی، محمد بن مسعود (1380 ق). تفسیر العیاشی. المطبعة العلمیة.
فدایی مهربانی، مهدی (1393). حکمت و معرفت و سیاست در ایران (اندیشه سیاسی عرفانی در ایران؛ از مکتب اصفهان تا حکمای الهی معاصر). نشر نی.
کدیور، محسن (1385). قرائت فراموش شده از دین. مدرسه، (3)، 92–102.
کربن، هانری (1384). تخیل خلاق در عرفان ابن عربی (ترجمه و مقدمه انشاءالله رحمتی). جامی.
کرجی، علی (1394). شواهد قرآن برخی مضامین حکمت متعالیه. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407). الکافی (چاپ 4). دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403). بحار الانوار. دار إحیاء التراث العربی.
مصطفی سلیمانیان، جعفر و علی‌نقی، جعفر (1398). بازخوانی نظریه «علمای ابرار» در مقام علمی اهل بیت(ع). اسلام‌پژوهان، (11)، 19–42.
مطهری، مرتضی (1380). امامت و رهبری. صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. دار الکتب الاسلامیة.
ملاصدرا، محمد (1406). الاسفار الاربعة. دار احیاء التراث.
منصوری، عباسعلی (1398). امامت به مثابه علمای ابرار: نظریه‌ای خطیر، ضروری اما نامنسجم. صدانت. https://B2n.ir/gu5040
نجارزادگان، فتح‌الله (1390الف). بررسی دیدگاه علامه طباطبایی در باب امامت به معنای «هدایت به امر». پژوهش‌های قرآن و حدیث، 44(1)، 107–125.
نجارزادگان، فتح‌الله (1390ب). بررسی تطبیقی معناشناسی امام و مقام امامت در دیدگاه فریقین. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
نجارزادگان، فتح‌الله (1391). بررسی تطبیقی آیات ولایت در دیدگاه فریقین. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.