ابن أبی‌العوجاء: شخصیت‌شناسی و ارزیابی ادعاهای منسوب به او

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهید چمران اهواز

چکیده

پدیدۀ جعل حدیث، از دیرباز نزد مسلمانان امری شناخته شده بود و پیوسته دربارۀ آن، هشدارهایی حتی از سوی معصومان(ع) صورت گرفته و تألیفات بسیاری در تبیین و مصداق‌یابی آن نوشته شده است و دانشمندان از جنبه‌های مختلفی بدان پرداخته‌اند که از آن جمله است اشاره به شخصیت‌هایی که به کار جعل حدیث مشغول بوده و احادیثی جعلی بدان‌ها منسوب است. یکی از مشهورترین این افراد، ابن أبی‌العوجاء است که کمتر کتاب مربوط به تاریخ حدیث است که از او و ادعاهایش در خصوص جعل حدیث و تغییر احکام دین بر اساس این احادیث سخن نگفته باشد. امّا آیا او شخصیتی حقیقی دارد یا افسانه‌‌ای؟ ادعاهای منسوب به او از حیث تعداد احادیث جعلی او و تغییر احکام شرعی توسط این جعلیات، تا چه اندازه با حقیقت سازگار است؟ در این مقاله که به روش کتابخانه‌ای و تجزیه و تحلیل داده‌ها است، پس از ذکر گزارش‌هایی تاریخی مربوط به این فرد و بررسی و نقد آن‌ها و معلوم شدن تعارضات و اشکالات سندی و متنی این گزارش‌ها، آشکار می‌شود که هر چند می‌توان از وجود تاریخی این فرد و متکلم بودنش ـ متکلمی معارض اسلام ـ سخن گفت اما نمی‌توان ثابت کرد که وی در کار جعل حدیث و اشاعۀ آن و تغییر احکام اسلامی بر اساس آن‌ها بوده است.

کلیدواژه‌ها


[1]. ابن أبی عاصم، عمرو( 1413هق). کتاب السنة. تحقیق: محمد ناصر الدین ألبانی، چاپ سوم، بیروت، المکتب الإسلامی.

[2]. ابن اثیر، علی بن محمد (1386هق). الکامل فی التاریخ. بیروت، دار صادر للطباعة و النشر.

[3]. ابن جماعة، محمد بن ابراهیم (1410هق). إیضاح الدلیل فی قطع حجج أهل التعطیل. تحقیق: وهبی سلیمان غاوجی الألبانی، مصر، دار السلام للطباعة و النشر.

[4]. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی (1386هق). الموضوعات. تحقیق: عبد الرحمن محمد عثمان، مدینه منوره، المکتبة السلفیة.

[5]. ــــــــــــ (1413ق). دفع شبه التشبیه بأکف التنزیه. تحقیق: حسن السقاف، چاپ سوم، عمان، دار الإمام النووی.

[6]. ابن حجر عسقلانی، أحمد بن علی(1404هق). تهذیب التهذیب. بیروت، دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

[7] . ــــــــــــ (1390ق). لسان المیزان. چاپ دوم، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

[8]. ابن حزم اندلسی، علی بن أحمد (1424هق). جمهرة أنساب العرب. چاپ سوم، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[9]. ابن حنبل، احمد(؟). المسند. بیروت، دار صادر.

[10]. ابن خلدون، عبدالرحمن (1391هق). التاریخ. بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

[11]. ابن خلکان، أحمد بن محمد(؟). وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان. تحقیق: إحسان عباس، لبنان، دار الثقافة.

[12]. ابن شهر آشوب، محمد بن علی (1376هق). مناقب آل أبی‌طالب. تحقیق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، نجف اشرف، مکتبۀ الحیدریة.

[13]. ابن طاووس، علی بن موسی(1414هق).إقبال الأعمال. تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، بی‌جا، مکتب الإعلام الإسلامی.

[14]. ابن عدی، عبد الله (1409هق). الکامل. تحقیق: یحیی مختار غزاوی، چاپ سوم، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.

[15]. ابن عراق کنانی، علی بن محمد(1981م). تنزیه الشریعة المرفوعة. تحقیق: عبد الله بن محمد بن صدیق غماری، چاپ دوم، دار الکتب العلمیة.

[۱۶] ابن عساکر، علی بن حسن (1415هق). تاریخ مدینة دمشق. تحقیق: علی شیری، بیروت، دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

[17]. ابن غضائری، أحمد بن حسین(1422هق). الرجال. تحقیق: سید محمد رضا جلالی، بی‌جا، دار الحدیث.

[18]. ابن قتیبة، عبدالله بن مسلم (؟). تأویل مختلف الحدیث. بیروت، دار الکتب العلمیة.

[19]. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1408هق). البدایة والنهایة. تحقیق: علی شیری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

[20]. ابن ندیم، محمد بن إسحاق(1398هق). الفهرست. بیروت، دار المعرفة.

[21] أبو تمّام، حبیب بن أوس طائی(1998م). دیوان الحماسه. تحقیق: احمد سحن بسج، بیروت، دار الکتب العلمیه.

[22]. أبوحاتم رازی، محمد بن ادریس(؟). أعلام النبوۀ. مقدمه: صلاح الصاوی، بی‌جا.

[23]. أبوحیان توحیدی، علی بن محمد (1412ق). أخلاق الوزیرین. تحقیق: محمد بن تاویت طنجی، بیروت، دار صادر.

[24]. أبو ریة، محمود (؟). أضواء على السنة المحمدیة. چاپ پنجم، نشر البطحاء.

[25]. أبو زکریا، یحیی بن علی شیبانی (؟). شرح دیوان الحماسة. تحقیق: محمد عبد القادر سعید الرافعی، بیروت، دار القلم.

[26]. أبوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (؟). الأغانی. تحقیق: سمیر جابر، چاپ دوم، بیروت، دار الفکر.

[27]. أبویعلی، محمد بن حسین (؟). إبطال التأویلات لأخبار الصفات. تحقیق: محمد بن حمد حمود نجدی، کویت، دار إیلاف الدولیة.

[28]. اسفرایینی، طاهر بن محمد(1403هق). التبصیر فی الدین وتمییز الفرقة الناجیة عن الفرق الهالکین. تحقیق: کمال یوسف الحوت، لبنان، عالم الکتب.

[29]. اسفرایینی، عبد القاهر بن طاهر (1977م). الفرق بین الفرق وبیان الفرقة الناجیة. چاپ دوم، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.

[30] بخاری، محمد بن اسماعیل(1401هق). الصحیح. بی‌جا، دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

[31]. برقی، أحمد بن محمد (1330ش). المحاسن. تحقیق: سید جلال الدین حسینی محدث، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

[32] بستانی، قاسم (1382ش). «معناشناسی کلمۀ زندیق در فرهنگ اسلامی».  شماره32و33، ص1ـ22.

[33]. ــــــــــــ (1386ش). معیارهای شناخت احادیث ساختگی. اهواز، نشر رسش.

[34]. بشار بن برد (1998م). الدیوان. تحقیق و شرح: صالح الدین هواری، بیروت، دار و مکتبۀ الهلال.

[35]. بلاذری، احمد بن یحیی (1417هق). جمل من أنساب الأشراف. تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر.

[36]. بیهقی، احمد بن حسین (1413هق). الأسماء والصفات. تحقیق: عبد الله بن محمد حاشدی، جده، مکتبة السوادی.

[37]. جاحظ، عمرو بن بحر (1384هق). الرسائل. تحقیق: عبد السلام محمد هارون، قاهره، مکتبة الخانجی.

[38]. جزیری، عبد الرحمن بن محمد عوض(1424هق). الفقه على المذاهب الأربعة. چاپ دوم، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[39]. حافظیان بابلی، أبوالفضل(1382ش). رسائل فی درایة الحدیث. قم، دار الحدیث، دار الحدیث للطباعة والنشر.

[40]. خطیب بغدادی، احمد بن علی(1405ق). الکفایة فی علم الروایة. تحقیق: أحمد عمر هاشم، بیروت، دار الکتاب العربی.

[41]. ــــــــــــ (1417ق). تاریخ بغداد. تحقیق: مصطفى عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیۀ.

[42]. ذهبی، محمد بن احمد (1407ق).تاریخ الإسلام تحقیق: عمر عبد السلام تدمرى، بیروت، دار الکتاب العربی ـ دار الکتاب العربی.

[43]. ــــــــــــ (1382ق). میزان الاعتدال. تحقیق: علی محمد بجاوی، بیروت، دار المعرفة للطباعة والنشر.

[44]. ــــــــــــ (؟). تذکرة الحفاظ. بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

[45]. زرکلی، خیر الدین (1980م). الأعلام. بیروت، دار العلم للملایین، چاپ پنجم.

[46]. سید مرتضی، علی بن حسین (1325ق). الأمالی. تحقیق: سید محمد بدر الدین نعسانی حلبی، بی‌جا، منشورات مکتبة آیة الله العظمى المرعشی النجفی.

[47]. ــــــــــــ (1417ق). الناصریات. تحقیق: مرکز البحوث والدراسات العلمیة، بی‌جا، رابطة الثقافة والعلاقات الإسلامیة مدیریة الترجمة والنشر.

[48]. سیوطی، عبد الرحمن بن أبی بکر (1417هق). اللآلىء المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة. تحقیق: صلاح بن محمد بن عویضة، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[49]. ــــــــــــ (؟). الدر المنثور. بیروت، دار المعرفة للطباعة والنشر.

[50]. شهرستانی، محمد بن عبد الکریم(؟). الملل والنحل. بی‌جا، مؤسسة الحلبی.

[51]. شهید ثانی، زین الدین بن نورالدین(1408هق). الرعایة فی علم الدرایة. تحقیق: عبد الحسین محمد علی بقال، چاپ دوم، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.

[52]. شوشتری، محمد تقی(1422هق). قاموس الرجال. مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.

[53]. صدر، سید حسن (1351ق). نهایة الدرایة. قم، تحقیق ماجد الغرباوی، قم.

[54]. صدوق، محمد بن علی(1417هق). الأمالی. تحقیق قسم الدراسات الإسلامیة ـ مؤسسة البعثة، قم، مرکز الطباعة والنشر فی مؤسسة البعثة.

[55]. ــــــــــــ (؟). التوحید. تحقیق: سید هاشم حسینی تهرانی، قم، منشورات جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.

[56] ــــــــــــ (؟). من لا یحضره الفقیه. تحقیق: علی أکبر غفاری، قم، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.

[57]. ــــــــــــ (1385هق). علل الشرائع. تحقیق: سیدمحمدصادق بحر العلوم، نجف، منشورات المکتبة الحیدریة و مطبعتها.

[58]. طبرسی، احمد بن علی (1386هق). الاحتجاج. تحقیق: سید محمد باقر خرسان، نجف اشرف، دار النعمان للطباعة والنشر.

[59]. طبری، محمد بن جریر(1879م). التاریخ. تحقیق: نخبة من العلماء الأجلاء، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات(مطابق نسخه بریل لندن).

[60]. طوسی، محمد بن حسن(؟). الاستبصار. تحقیق: سید حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الإسلامیة.

[61]. ــــــــــــ (1404ق). اختیار معرفة الرجال. تحقیق: میر داماد استرابادی ـ سید مهدی رجائی، قم، مؤسسة آل‌البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.

[62]. ــــــــــــ (1417هق). الفهرست. تحقیق: جواد قیومی، بی‌جا، مؤسسة نشر الفقاهة.

[63]. ــــــــــــ (1414هق). الأمالی. تحقیق: قسم الدراسات الإسلامیة ـ مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة للطباعة والنشر والتوزیع.

[64]. ــــــــــــ (1365ش). تهذیب الأحکام. تحقیق: سید حسن موسوی خرسان، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

[65]. ــــــــــــ (1409ق). الخلاف. تحقیق: سید علی خراسانی، سید جواد شهرستانی، شیخ مهدی نجف، قم، مؤسسة النشر الإسلامى التابعة لجماعة المدرسین.

[66]. ــــــــــــ (1417ق). عدة الأصول. تحقیق: محمد رضا انصاری قمی، قم، بی‌نا.

[67]. عقیلی، محمد بن عمرو (1418هق). الضعفاء. تحقیق: عبد المعطی أمین قلعجی، چاپ دوم، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[68]. علامه حلی، حسن بن یوسف (1412ه‍ق). مختلف الشیعة. قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.

[69]. عینی، محمود بن احمد (؟). عمدة القاری. بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

[70]. غفاری، علی أکبر(1369ش). دراسات فی علم الدرایة. تهران، جامعة الإمام الصادق(ع).

[71]. فتنی، محمد طاهر بن علی(1343هق). تذکرة الموضوعات. بی‌جا، إدارة الطباعة المنیریة.

[72]. قطب الدین راوندی، سعید بن هبه الله(1409هق). الخرائج والجرائح. تحقیق: مؤسسة الإمام المهدی(ع)، بإشراف سید محمد باقر موحد ابطحی، قم، مؤسسة الإمام المهدی(ع).

[73]. قمی، عباس (؟). الکنى والألقاب. تهران، مکتبة الصدر.

[74]. کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش). الکافی. تحقیق: علی أکبر غفاری، چاپ پنجم، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

[75]. مالک بن أنس (1406ق). الموطأ. تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

[76]. مجلسی، محمد باقر(1403هق). بحار الأنوار. تحقیق: یحیى عابدی زنجانی - عبد الرحیم ربانی شیرازی، چاپ دوم، بیروت، مؤسسة الوفاء – بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

[77]. مرزوقی، احمد بن محمد (1424هق). شرح دیوان الحماسة. تحقیق: غرید الشیخ - إبراهیم شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[78]. مزی، یوسف بن عبدالرحمن(1413هق). تهذیب الکمال. تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسةالرسالة.

[79]. مسلم بن حجاج نیشاپوری(؟)، الصحیح، بیروت، دار الفکر.

[80]. ناشناخته(؟). المصطلحات. تهیه کننده: مرکز المعجم الفقهی، نرم افزار مکتبۀ اهل البیت(ع).

[81]. مسعودی، علی بن حسین (1425هق). مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق: کمال حسن راعی، بیروت، مکتبۀ العصریۀ.

[82]. مفید، محمّد بن محمد (1414هق). الإرشاد. تحقیق: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لتحقیق التراث، چاپ دوم، بیروت، دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع.

[83]. ــــــــــــ ‏(1414ق). الرد علی اصحاب العدد یا جوابات أهل الموصل. تحقیق: مهدی نجف، چاپ دوم، بیروت، دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع.

[84]. ــــــــــــ (1414ق). الأمالی. تحقیق: حسین أستاد ولی و علی أکبر غفاری، چاپ دوم، بیروت، دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع.

[85]. مناوی، محمد عبدالرؤوف (1415هق). فیض القدیر. تحقیق: أحمد عبد السلام، بیروت، دار الکتب العلمیة.

[86]. مغنیه، محمد جواد(1377ش). الفقه على المذاهب الخمسة. چاپ چهارم، بی‌جا،‌ مؤسسة الصادق للطباعة والنشر.

[87]. مفضل بن عمر جعفی(1404هق). التوحید. تحقیق: کاظم مظفر، چاپ دوم، بیروت، مؤسسة الوفاء.

[88]. میرداماد، محمد باقر(1422هق). الرواشح السماویة. تحقیق: غلامحسین قیصریه‌ها - نعمة الله الجلیلی، بی‌جا، دار الحدیث للطباعة والنشر.

[89]. نجاشی، احمد بن علی(1416هق). الرجال. چاپ پنجم، قم، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.

[90]. نمازی شاهرودی، علی(1412هق). مستدرکات علم رجال الحدیث. تهران، ناشر فرزند مؤلف.

[91]. یافعی، عبد الله بن أسعد(1417هق). مرآة الجنان وعبرة الیقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان. تحقیق: خلیل المنصور، بیروت، دار الکتب العلمیة.