پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

بازخوانی انتقادی جایگاه حضرت فاطمه (س) در الهیات نصیریه‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با تکیه بر منابع اصیل فرقۀ نصیریه (علویان) که در مجموعه «سلسلة التراث العلوی» منتشر شده‌است، به تحلیل و نقد جایگاه حضرت فاطمه(س) در نظام الهیاتی این فرقه می‌پردازد. در این نظام فکری، حضرت فاطمه(س) با عنوان «فاطر» شناخته می‌شود و مفاهیمی چون الوهیت، حلول، تناسخ به ایشان نسبت داده می‌شود؛ همچنین ایشان به عنوان باطن برخی زمان‌ها، مکان‌ها و عبادات معرفی می‌شود. این مقاله با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و با نگاه انتقادی، نخست به تبیین دیدگاه نصیریه در باب حضرت فاطمه(س) پرداخته، سپس با استناد به قرآن، روایات معتبر شیعه و اصول مسلم کلامی، به نقد این باورها می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تصویر ارائه‌شده از حضرت فاطمه(س) در منابع نصیریه، با چالش‌های اساسی همچون تناقضات درونی، بحران معیار در تأویل، انکار تاریخیت، غلو در شخصیت‌ها، نفی شریعت، و تعارض با توحید ناب اسلامی مواجه است. این پژوهش ضمن روشن‌سازی مرز میان تشیع راستین و جریان‌های غالی، بر ضرورت بازشناسی چهرۀ حقیقی حضرت فاطمه(س) بر اساس منابع معتبر امامیه تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1408ق). الفتاوی الکبری. دار الکتب العلمیة.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی (1363ش). تحف العقول عن آل الرسول (ع. غفاری، مصحح و معلق) (چاپ 2). انتشارات اسلامی.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی (2006م). حقائق أسرار الدین (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 4). دار لأجل المعرفة.
ابن عساکر، علی بن الحسن (1415ق/1995م). تاریخ مدینة دمشق. دار الفکر.
ابن عیاش الجوهری، احمد بن عبید الله (بی‌تا). مقتضب الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر (س. هـ. رسولی محلاتی، محقق). مکتبة العلامة المجلسی.
ابن قولویه، جعفر بن محمد (1417ق). کامل الزیارات. نشر الفقاهة.
اکبری، عمیدرضا (1402ش). نصیریه: تاریخ، منابع و عقاید. انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
بحرانی، هاشم بن سلیمان (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. مؤسسة البعثة.
تبریزی انصاری، محمد علی بن احمد (1418ق). اللمعة البیضاء فی شرح خطبة الزهراء. نشر الهادی.
ثقفی، ابراهیم بن محمد (1355ش). الغارات (س. ج. محدث ارموی، محقق). چاپخانه بهمن.
جعفی، مفضل بن عمر (منسوب) (2006م-الف). آداب عبد المطلب (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 6). دار لأجل المعرفة.
جعفی، مفضل بن عمر (منسوب) (2006م-ب). الحجب و الأنوار (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 6). دار لأجل المعرفة.
جلی، محمد بن علی (2006م-الف). باطن الصلاة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 2). دار لأجل المعرفة.
جلی، محمد بن علی (2006م-ب). حاوی الاسرار (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 2). دار لأجل المعرفة.
جلی، محمد بن علی (2006م-ج). رسالة البیان (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 2). دار لأجل المعرفة.
جلی، محمد بن علی (2006م-د). رسالة النعمانیة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 2). دار لأجل المعرفة.
جنبلانی، السید الجنان (2006م). إیضاح المصباح الدال علی سبیل النجاح (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 1). دار لأجل المعرفة.
خصیبی، حسین بن حمدان (1991م). الهدایة الکبری (چاپ 4). مؤسسة البلاغ.
خصیبی، حسین بن حمدان (2006م-الف). رسالة الرستباشیة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 2). دار لأجل المعرفة.
خصیبی، حسین بن حمدان (2006م-ب). فقه الرسالة الرستباشیة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 2). دار لأجل المعرفة.
شاذان بن جبرئیل القمی (1423ق). الفضائل (ع. شکرچی، محقق). انتشارات دلیل ما.
شرف الدین حسینی (1407ق). تأویل الآیات (مدرسه امام مهدی، محقق). مدرسه امام مهدی.
صدوق، محمد بن علی (بی‌تا). التوحید (س. هـ. حسینی تهرانی، مصحح). مؤسسة النشر الإسلامی.
صدوق، محمد بن علی (1385ق/1966م). علل الشرائع. المکتبة الحیدریة.
صدوق، محمد بن علی (1379ش). معانی الأخبار (ع. غفاری، مصحح). النشر الإسلامی.
صفار، محمد بن الحسن (1362ش). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ح. کوچه‌باغی، مصحح). انتشارات اعلمی.
طبرانی، ابوسعید میمون بن قاسم (2006م-الف). الدلائل فی المسائل (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 3). دار لأجل المعرفة.
طبرانی، ابوسعید میمون بن قاسم (2006م-ب). الرسالة الجوهریة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 3). دار لأجل المعرفة.
طبرانی، ابوسعید میمون بن قاسم (2006م-ج). الرسالة المرشدة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 3). دار لأجل المعرفة.
طبرانی، ابوسعید میمون بن قاسم (2006م-د). مجموع الأعیاد (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 3). دار لأجل المعرفة.
طبرانی، ابوسعید میمون بن قاسم (2006م-هـ). المسائل الخاصة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 3). دار لأجل المعرفة.
طوسی، محمد بن الحسن (1404ق). اختیار معرفة الرجال (معروف به رجال کشی) (م. استرآبادی، معلق؛ م. رجائی، محقق). مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
فرات کوفی، ابوالقاسم (1410ق). تفسیر فرات الکوفی (م. الکاظم، محقق). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق). العین. دار الهجرة.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش). الکافی (ع. غفاری، مصحح). دار الکتب الإسلامیة.
مازندرانی، ملا صالح بن احمد (1421ق). شرح الکافی (الأصول و الروضة) (م. شعرانی، معلق؛ ع. عاشور، مصحح). دار إحیاء التراث العربی.
مجلسی، محمد باقر (1363ش). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. دار الکتب الإسلامیة.
مؤلف مجهول (بی‌تا). کتاب مجمع الأخبار (سلسلة التراث العلوی، ج 8). دار لأجل المعرفة.
مؤلف مجهول (2008م). کتاب المشیخة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 9). دار لأجل المعرفة.
نجاشی، ابوالعباس احمد بن علی (1416ق). رجال النجاشی (فهرست أسماء مصنفی الشیعة) (م. شبیری زنجانی، محقق). مؤسسة النشر الإسلامی.
نمیری، محمد بن نصیر (2006م). کتاب الأدوار النورانیة و الأدوار الروحانیة (ابوموسی و الشیخ موسی، محققان؛ سلسلة التراث العلوی، ج 1). دار لأجل المعرفة.