پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

خوانشی نو از آیات ده‌گانۀ سورۀ عبس در سازگاری با عصمت پیامبر (ص)‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 دانش‌آموختۀ دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
چکیده
چالش پیرامون مخاطب ده‌ آیۀ آغازین سورۀ «عبس» همواره یکی از مباحث جنجالی در میان مفسران بوده‌است؛ چرا که مفاد ظاهر آیات با آموزۀ عصمت مطلق پیامبر اکرم (ص) ناسازگار به نظر می‌رسد. در این راستا، گروهی از مفسران با هدف صیانت از عصمت، مخاطب آیات را شخصی غیر از پیامبر (ص) معرفی کرده‌اند. در مقابل، مفسرانی دیگر مخاطب را شخص نبی مکرم (ص) دانسته، اما یا از تبیین ناسازگاری آن با عصمت بازمانده و یا به توجیهاتی قابل‌خدشه روی آورده‌اند. پژوهش حاضر با هدف رفع این تعارض و ارائه خوانشی نو، به نقد و بررسی دیدگاه‌های موجود پرداخته‌است. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی‌تحلیلی با تکیه بر استدلال‌های درون‌متنی و تحلیل نظام‌مند سیاق است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که با تکیه بر دلایل حجیت ظواهر قرآن و با استناد به 36 آیۀ دیگر که در آن‌ها پیامبر (ص) به صورت مستقیم یا غیرمستقیم از حرصِ مفرط بر هدایت افراد پندناپذیر نهی شده‌اند، می‌توان الگویی جامع ارائه داد. بر این اساس، آیات سورۀ عبس نه در مقام توبیخ، بلکه در مقام تبیین اولویت‌های تبلیغی است. نتایج نشان می‌دهد که ضمایر در آیات موهم عدم عصمت پیامبر(ص)دراین سوره، بی شک خطاب به پیامبر (ص) است و تعارض این دیدگاه با عصمت پیامبر (ص)، هماهنگ با هندسۀ کلی قرآن،بر طرف می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن (20 جلد، تحقیق محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح). بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
بابایی، علی‌اکبر (1394). قواعد تفسیر قرآن. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بحرانی، هاشم بن سلیمان (1416ق). البرهان فی تفسیر القرآن (5 جلد). بنیاد بعثت.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد (1414ق). فقه اللغة. دار الکتب العلمیة.
جرفی، محمد و محمدیان، عباد (1393). بررسی سورۀ «عبس» از دیدگاه سبک‌شناسی گفتمانی میشل فوکو. فصلنامۀ علمی پژوهشی پژوهش‌های ادبی-قرآنی، 2(2)، 9–26.
خویی، ابوالقاسم (1382). بیان در علوم و مسائل کلی قرآن (ترجمۀ محمدصادق نجمی و هاشم هاشم‌زاده). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ربانی، محمدحسن (1380). نقش سیاق در تفسیر. مجلۀ پژوهش‌های قرآنی، 7(27–28)، 322–341.
شریعتی مزینانی، محمدتقی (بی‌تا). تفسیر نوین (جزء سی‌ام قرآن). [بی‌نا].
شوکانی، محمد بن علی (1414ق). فتح القدیر. دار ابن کثیر و دار الکلم الطیب.
شیبانی، محمد بن حسن (1413ق). نهج البیان عن کشف معانی القرآن (5 جلد، تحقیق حسین درگاهی). بنیاد دایرة المعارف اسلامی.
طالقانی، سید محمود (1362). پرتوی از قرآن (6 جلد، ویرایش 4). شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان (20 جلد، ویرایش 5، ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی). دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (20 جلد، ویرایش 5). دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، حسن بن فضل (1412ق). مکارم الأخلاق (ویرایش 4). الشریف الرضی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (10 جلد، ویرایش 3). انتشارات ناصر خسرو.
طبرسی، فضل بن حسن (1421ق). تفسیر جوامع الجامع (تحقیق مؤسسة النشر الإسلامی). مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن (30 جلد). دار المعرفة.
علم‌الهدی، علی بن حسین (بی‌تا). تنزیه الأنبیاء. دار الشریف الرضی.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب (ویرایش 3). دار إحیاء التراث العربی.
فضل‌الله، سید محمدحسین (1419ق). تفسیر من وحی القرآن (24 جلد، ویرایش 2). دار الملاک للطباعة و النشر.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415ق). تفسیر الصافی (5 جلد، ویرایش 2). انتشارات الصدر.
قمی، علی بن ابراهیم (1363). تفسیر القمی (2 جلد، ویرایش 3، تحقیق طیب موسوی جزایری). دار الکتاب.
کاشانی، ملا فتح‌الله (1336). تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین (10 جلد). کتابفروشی محمدحسن علمی.
کاشانی، ملا فتح‌الله (1423ق). زبدة التفاسیر (7 جلد، تحقیق بنیاد معارف اسلامی). بنیاد معارف اسلامی.
کاشفی سبزواری، حسین بن علی (1369). مواهب علیه (تحقیق سید محمدرضا جلالی نائینی). سازمان چاپ و انتشارات اقبال.
کلانتر، سید حسین (1388). جان جهان (اولین دایرة المعارف قرآنی آیات و کلمات منسوب به پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله). إسراء.
گنابادی، سلطان‌محمد (1408ق). تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة (4 جلد، ویرایش 2). مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحار الأنوار (110 جلد، ویرایش 2). دار إحیاء التراث العربی.
محسنی، سید کاظم (1393). تحلیل دیدگاه‌های تفسیری فریقین در خصوص آیات آغازین سوره عبس. مجلۀ مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، 3(3)، 95–108.
معرفت، محمدهادی (1423ق/2002). شبهات و ردود حول القرآن. مؤسسة التمهید.
مغنیه، محمدجواد (1424ق). تفسیر الکاشف (7 جلد). دار الکتب الإسلامیة.
میرزا خسروانی، علی‌رضا (1390ق). تفسیر خسروی (8 جلد، تحقیق محمدباقر بهبودی). انتشارات اسلامیه.