پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

تحلیلی نو از عتاب سورۀ عبس بر پایۀ توجه به انسجام سوره و سبک بیانی قرآن‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
در تحلیل آیات نخستین سورۀ عبس سه دیدگاه که هر یک با اشکالاتی مواجه‌اند، مطرح است. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی تلاش می‌کند بر مبنای «انسجام سوره» و «سبک بیانی قرآن» به ارائۀ تحلیلی نو بپردازد. این بررسی نشان می‌دهد دو آیۀ نخست گزارشگر رفتاری بی‌ادبانه نسبت به پیامبر (ص) و نه شخص نابینا است و این آیات در ساختار سوره به‌مثابۀ شالوده عمل می‌کند و دیگر آیات در راستای تحلیل این دو آیه قرار دارند. برای مثال آیات سوم و چهارم که در آنهاها امید به ایمان تازه‌وارد آمده، در راستای تسلی‌خاطر پیامبر (ص) هستند. آیات پنجم تا هفتم که گزارشگر تلاش پیامبر (ص) برای ایمان مخاطب نخست‌اند، همسو با شمار دیگر از آیات قرآن‌اند که پیامبر را مشتاق ایمان آوردن کافران معرفی می‌کنند. پیام اصلی این آیات خارج نمودن وظیفۀ هدایت مخاطب مستغنی از عهدۀ پیامبر (ص) است. آیات هشتم تا دهم همسو با دیگر آیاتی‌ هستند که در آنهاها دوگانه خارج نمودن وظیفۀ هدایت مخاطب رویگردان از عهدۀ پیامبر، و توجه دادن پیامبر (ص) به مومنان دیده می‌شود. پیام اصلی این آیات کم‌اهمیت جلوه دادن ایمان پشت‌کنندگان و خارج نمودن وظیفه هدایت آنهاها از عهده پیامبر (ص) است. هدف آیات شانزدهم تا نوزدهم بیان این نکته‌است**→ نکته‌است** (بدون تغییر املایی لازم؛ فقط یادآوری: طبق قاعدۀ شما «نکته‌است» درست است) که پشت‌کردن فرد خاطی به پیامبر (ص) در هنگام قرائت قرآن و چهره در‌هم‌کشیدن، چیزی از مقام والای قرآن نمی‌کاهد. همچنین بررسی نشان می‌دهد موضوعاتی که بعد از بحث «تولی» در سورۀ عبس آمده، در دیگر سوره‌ها همراه با بحث «تولی» مطرح شده‌است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
آلوسى، محمود (1415ق). روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم (تحقیق على عبدالبارى عطیة، 16 جلد). دار الکتب العلمیه.
ابن‌ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419ق). تفسیر القرآن العظیم (تحقیق اسعد محمد الطیب، چاپ سوم، 13 جلد). مکتبة نزار مصطفى الباز.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1378ق). عیون أخبار الرضا (2 جلد). نشر جهان.
ابن‌عاشور، محمد بن طاهر (1420ق). التحریر و التنویر (30 جلد). مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‌عطیه آندلسى، عبدالحق بن غالب (1422ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز (تحقیق عبدالسلام عبدالشافى محمد، 6 جلد). دار الکتب العلمیه.
ابو الفتوح رازى، حسین بن على (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فى تفسیرالقرآن (20 جلد). آستان قدس رضوی.
ابو حیان، محمد بن یوسف (1420ق). البحر المحیط فى التفسیر (تحقیق صدقی محمد جمیل، 11 جلد). دار الفکر.
اسفراینی، ابراهیم بن محمد (1432ق). الأطول فی علوم البلاغة (2 جلد). دار إحیاء التراث العربی.
امامی، سید مجید و غفاری، جواد (1402ش). تصویرسازی برای تسهیل تغییر انگاره مخاطبان قرآن، در چارچوب تفسیر فرهنگی ـ ارتباطی سوره عبس. دین و ارتباطات، 30(1)، 1–28. https://doi.org/10.30497/rc.2022.242336.1874
برومند، محمد حسین و جودوی، امیر (1384ش). کشف راز معاتب و عتاب در سوره عبس. انجمن معارف اسلامی ایران، 1(4)، 113–124.
بغوی، حسین بن مسعود (1420ق). تفسیر البغوی (تحقیق عبد الرزاق المهدى، 5 جلد). دار إحیاء التراث العربى.
بی‌آزار شیرازی، عبد الکریم (1376ش). ترجمه آوایى، و تفسیر پیوسته و تأویل قرآن به قرآن ناطق (3 جلد). دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
بیضاوى، عبدالله بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تحقیق محمد عبد الرحمن المرعشلى، 5 جلد). دار إحیاء التراث العربى.
ثعلبی، احمد بن محمد (1422ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن (تحقیق ابو محمد ابن‌عاشور، 10 جلد). دار إحیاء التراث العربی.
جرفی، محمد و محمودیان، عباد (1393ش). بررسی سورۀ «عبس» از دیدگاه سبک‌شناسی گفتمانی میشل فوکو. پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، 2(2)، 9–26.
حبنکه، حسن (1420ق). معارج التفکر و دقائق التدبر (15 جلد). دار القلم ـ الدار الشامیة.
حسینی، جعفر (1387ش). أسالیب البدیع فی القرآن. بوستان کتاب.
حمیرائی، منصور و زارعی‌فر، ابراهیم (1404ش). تحلیل نشانه معناشناختی گفتمان سوره عبس. مطالعات سبک‌شناختی قرآن کریم، 8(2)، 144–163.
دروزه، محمد عزة (1421ق). التفسیر الحدیث (15 جلد). دار إحیاء الکتب العربیة.
دهقانی قناتغستانی، مهدیه (1401ش). تعیین مصداق «سبعا من المثانی» در آیه 87 سوره حجر با توجه به باهم آیی موضوعات در قرآن کریم. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 19(1)، 121–155. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.35923.3205
دهقانی قناتغستانی، مهدیه و فقهی‌زاده، عبدالهادی (1405ش). نقش توجه به «باهم‌آیی موضوعات قرآنی» در تبیین پیوند آیۀ اکمال با آیات نخستین سورۀ مائده. پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن. https://doi.org/10.30473/quran.2026.76330.3494
رضائی اصفهانی، محمدعلی و رستمی، احترام (1396ش). بررسی رویکرد مفسران در تفسیر آیات نخست سوره عبس. مطالعات تفسیری، 8(31)، 7–24.
زریوند، نیلوفر؛ پیرانی‌شال، علی؛ ناعمی، زهره؛ اسودی، علی و مظفری، سودابه (1401ش). اسطوره‌شناسی جزء سی ام قرآن کریم با تکیه‌بر نظریه رولان بارت (مطالعه موردی سوره‌های نازعات، عبس، شمس، تین). پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، 10(3)، 15–31. https://doi.org/20.1001.1.23452234.1401.10.3.2.5
سکاکی، یوسف بن ابی‌بکر (1422ق). الأطول (2 جلد). دار الکتب العلمیة.
سلطانی رنانی، محمد (1398ش). تحلیل و نقد تأثیر مبانی کلامی در تفسیر قرآن کریم (مطالعه موردی سخن سیدمرتضی در تفسیر آیات نخستین سوره عبس). تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 16(4)، 109–136.
سمرقندی، نصر بن محمد (1416ق). تفسیر السمرقندی (3 جلد). دار الفکر.
سید قطب، سید بن قطب (1412ق). فى ظلال القرآن (چاپ هفدهم، 6 جلد). دار الشروق.
سید مرتضی، علی بن حسین (1341ق). تفسیر الشریف المرتضی (3 جلد). مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
سید مرتضی، علی بن حسین (1431ق). تفسیر الشریف المرتضی. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
شریعتی مزینانی، محمد تقی (بی‌تا). تفسیر نوین «جزء سی‌ام قرآن». دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
صادقی تهرانی، محمد (1405ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه (30 جلد). فرهنگ اسلامی.
صبوحی طسوجی، علی؛ صبوحی طسوجی، حسین؛ صبوحی طسوجی، عباس و علیان نظری، محمد (1400ش). تدبر در قرآن کریم: سوره‌های مزمل تا مطففین (5 جلد). تدبر در کلام وحی و سیره ائمه اطهار (علیهم السلام).
صرام‌مفروز، محمد حسن (1386ش). عصمت پیامبر (ص) و سوره عبس. اندیشه دینی دانشگاه شیراز، 9(23)، 103–124.
طالب‌تاش، عبدالمجید (1398ش). بررسی و نقد دیدگاه مفسران از قرن سوم تا پنجم در خصوص عتاب در سوره عبس. مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، 25(65)، 213–238.
طاهری، خلیل الله (1399ش). تحلیل پیرامون عتاب پیامبر ص در سوره عبس. مطالعات تطبیقی کلام، 10(1)، 87–104.
طباطبایی، محمد حسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (چاپ پنجم، 20 جلد). دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرانی، سلیمان بن احمد (2008م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم (32 جلد). دار الکتاب الثقافی.
طبرسی، احمد بن علی (1372ش). مجمع البیان فى تفسیر القرآن (چاپ سوم، 10 جلد). ناصر خسرو.
طبرى، محمد بن جریر (1422ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن (26 جلد). هجر.
طوسی، محمد بن الحسن (بی‌تا). التبیان فى تفسیر القرآن (تحقیق احمد قصیر عاملى، 10 جلد). دار إحیاء التراث العربى.
عیاشى، محمد بن مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی (تحقیق سید هاشم رسولى محلاتی، 2 جلد). چاپخانه علمیه.
فخر رازى، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب (چاپ سوم، 32 جلد). دار إحیاء التراث العربى.
فضل الله، محمدحسین (1439ق). تفسیر من وحى القرآن (چاپ سوم، 20 جلد). دار الملاک للطباعة و النشر.
فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضی (1373ش). تفسیر الصافى (تحقیق حسین اعلمى، چاپ دوم، 5 جلد). مکتبة الصدر.
قاسمی، محمد جمال الدین (1418ق). محاسن التأویل (تحقیق محمد باسل عیون سود، 9 جلد). دار الکتب العلمیه.
قاضی عبدالجبار، عبدالجبار بن احمد (2009م). تفسیر القاضی عبدالجبار المعتزلی. دار الکتب العلمیة.
قرشى، على اکبر (1377ش). تفسیر احسن الحدیث (چاپ سوم، 12 جلد). بنیاد بعثت.
قرطبی، محمد بن احمد (1364ش). الجامع لأحکام القرآن (20 جلد). ناصر خسرو.
قمی، علی بن ابراهیم (1404ش). تفسیر القمی (چاپ سوم، 2 جلد). دار الکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی (تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، 8 جلد). دار الکتب الاسلامیه.
ماتریدی، محمد بن محمد (1426ق). تأویلات أهل السنة (تفسیر الماتریدى) (تحقیق مجدی باسلوم، 10 جلد). دار الکتب العلمیة.
محسنی، سید کاظم (1393ش). تحلیل دیدگاه تفسیری فریقین در خصوص آیات آغازین سوره عبس. مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، 93(3)، 95–108.
محمدجعفری، رسول؛ هادوی، اصغر و محمدی، حسین (1393ش). نقد و بررسی سندی و متنی روایات اسباب نزول سوره‌های نبأ تا فجر. مطالعات فهم حدیث، 1(1)، 121–143.
مراغی، احمد مصطفی (بی‌تا). تفسیر المراغی (30 جلد). دار الفکر.
مسلم، مصطفی (1431ق). التفسیر الموضوعی لسور القرآن الکریم (10 جلد). جامعة الشارقة.
معرفت، محمد هادی (1387ش). التفسیر الأثری الجامع (17 جلد). التمهید.
معرفت، محمد هادی (1388ش). التمهید فی علوم القرآن (چاپ دوم، 10 جلد). مؤسسه فرهنگی التمهید.
معرفت، محمد هادی (1423ق). شبهات و ردود حول القرآن الکریم. التمهید.
موحدی، زهرا و ماهروزاده، طاهره (1399ش). قواعد در تفسیر سورۀ عبس بر اساس تفسیر المیزان. تحقیقات قرآنی و حدیثی، 2(3)، 79–94.
موسوی سبزواری، عبدالاعلی (1409ق). مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن (سبزوارى) (چاپ سوم، 11 جلد). دفتر سماحة آیة الله العظمى السبزواری.
مؤید بالله، یحیی بن حمزه العلوی (1332ق). الطراز (3 جلد). دار الکتب الخدیویة.
نیکوئی، علی (1402ش). واکاوی سبب نزول آیات اولیه سوره عبس در تفاسیر فریقین. الاهیات قرآنی (با رویکرد کلامی)، 3(1)، 65–82.
ورمزیار، مرضیه (1400ش). واکاوی چالش کلامی و اخلاقی تفسیر آیات 1–10 سوره عبس از نگاه فریقین. مطالعات علوم قرآن، 3(2)، 110–129.
هادیان رسنانی، الهه (1404ش). نقد ترجمه‌های قرآن در پرتو تأملات سیاقی، شأن نزول و تناسب آیات (بررسی موردی: آیات ابتدایی سوره عبس، آیه تطهیر، آیه اکمال دین). مطالعات فرهنگی قرآن، 2(1)، 67–95.