پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

بررسی و ارزیابی کاربست قاعده «إیّاک أعنی واسمعی یا جاره» در تفسیر الصافی‏ مطالعۀ تطبیقی با تفسیر المیزان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه آموزشی معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
قاعدۀ «إیّاک أعنی واسمعی یا جاره» از قواعد شناخته‌شده در تفسیر قرآن برای تبیین خطاب‌های غیرمستقیم است؛ با این حال، درباره قلمرو اعتبار و ضوابط کاربست آن، به‌ویژه در تفسیر الصافی، اختلاف‌نظرهای روش‌شناختی وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف نقد و ارزیابی کاربست این قاعده در تفسیر الصافی با تأکید بر مقایسۀ تطبیقی آن با المیزان، با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شد. یافته‌ها نشان داد فیض کاشانی با تکیه بر روایات اهل‌بیت(ع) و اصل عصمت، دامنه کاربست این قاعده را گسترده‌تر می‌داند؛ در مقابل، طباطبایی با تأکید بر حجیت ظهور، سیاق و قرائن بلاغی، انتقال مخاطب را به موارد برخوردار از شواهد معتبر محدود می‌سازد. بررسی آیات مورد استناد فیض کاشانی از حیث ساختار به پنج گروه متمایز تقسیم می‌شوند و در دو گروهِ آیات مبتنی بر شرط ناظر به فرض محال و آیات دارای «لو‌لا»ی امتناعیه، ساختار زبانی خود آیات برای رفع تعارض ظاهری با اصل عصمت کفایت می‌کند و نیازی به انتقال خطاب نیست. در مقابل، در برخی آیات خبری و عتابی و مشتمل بر تهدید، کاربست این قاعده تنها در پرتو قرائن سیاقی و بلاغی قابل توجیه است. در مجموع تحلیل تطبیقی نشان داد اختلاف دو مفسر، بیش از آنکه ناظر به اصل اعتبار قاعده باشد، به نحوۀ اولویت‌بندی قرائن تفسیری بازمی‌گردد؛ ازاین‌رو، اعتبار کاربست این قاعده در هر آیه باید بر پایۀ مجموعۀ قرائن لفظی، سیاقی، بلاغی، روایی و کلامی سنجیده شود. این ارزیابی بر اساس پنج معیارِ سازگاری با ظاهر آیات، هماهنگی با سیاق، اعتبار مستندات روایی، قواعد بلاغی و مبانی کلامی امامیه انجام گرفت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن مجید (1382). ترجمه محمدمهدی فولادوند. دارالقرآن الکریم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
آذرپیک، صبا و رضایی اصفهانی، محمدعلی (1392). خطاب‌های عتاب‌گونه به پیامبر اکرم (ص) در قرآن کریم و بررسی و نقد ترجمه‌های آن‌ها. مطالعات ادبی ـ قرآنی، 1 (1)، 151-174.
ابن‌اثیر، ضیاءالدین نصرالله بن محمد (1420ق). المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر (کامل محمد محمد عویضة، محقق). دارالکتب العلمیة.
ابن‌عاشور، محمد طاهر (1404ق). التحریر و التنویر (30 جلد). الدار التونسیة للنشر.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب (15 جلد). دار صادر.
ابن‌هشام، عبدالله بن یوسف (1411ق). مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب (مازن المبارک و محمدعلی حمدالله، محققان). دارالفکر.
ابوعبید، قاسم بن سلام (1406ق). کتاب الأمثال. دارالمعرفة.
بحرانی، سید هاشم (1416ق). البرهان فی تفسیر القرآن (8 جلد). مؤسسة البعثة.
تفتازانی، سعدالدین (1411ق). المطول فی شرح تلخیص المفتاح. منشورات رضی.
جرجانی، عبدالقاهربن عبدالرحمن (1411ق). أسرار البلاغة. دارالکتب العلمیة.
خوئی، سید ابوالقاسم (1394ق). البیان فی تفسیر القرآن. مؤسسة النشر الإسلامی.
زرکشی، بدرالدین (1410ق). البرهان فی علوم القرآن. دارالمعرفة.
زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق التنزیل. دارالکتاب العربی.
سکاکی، یوسف بن ابی‌بکر (1407ق). مفتاح العلوم. منشورات رضی.
سید مرتضی، علی بن الحسین الموسوی (1405ق). تنزیه الأنبیاء. منشورات الشریف الرضی.
سیوطی، جلال‌الدین (1404ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. دارالفکر.
سیوطی، جلال‌الدین (1408ق). الإتقان فی علوم القرآن. دارالفکر.
شلقامی، طه محمد مرسی (2025). عتاب الله عز وجل لنبیه محمد صلى الله علیه وسلم فی القرآن الکریم: تعریفه وأنواعه. مجلة علوم اللغة والأدب، 13 (13)، 316-335. https://doi.org/10.21608/mala.2023.222556.1202
شیخ مفید، محمد بن نعمان (1413ق). أوائل المقالات. المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (20 جلد). دفتر انتشارات اسلامی.
عبدالله‌زاده آرانی، رحمت‌الله (1391). تعارض میان «روایات منع از تفسیر به رأی» و «لزوم تدبّر در قرآن» از نگاه فیض کاشانی و طباطبایی. پژوهش‌نامه تفسیر و زبان قرآن، 1 (1)، 103-120.
عسکری، ابوهلال حسن بن عبدالله (1408ق). جمهرة الأمثال. دارالفکر.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1417ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. مؤسسة النشر الإسلامی.
علیمی، راشد سعد (2023). قیم تربویة ودعویة مستفادة من عتاب الله تعالى أولی العزم من الرسل على ضوء دراسة الآیات القرآنیة. مجلة أبحاث، 10 (2)، 1-35. https://doi.org/10.5284/1965-010-002-001
عیاشی، محمد بن مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی (سید هاشم رسولی محلاتی، محقق). المکتبة العلمیة الإسلامیة.
فیض کاشانی، محسن (1415ق). تفسیر الصافی (5 جلد). دفتر انتشارات اسلامی.
قمی، علی بن ابراهیم (1404ق). تفسیر القمی. دارالکتب.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. دارالکتب الإسلامیة.
مظفر، محمدحسن (1423ق). دلائل الصدق. مؤسسة النشر الإسلامی.
معرفت، محمدهادی (1422ق). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
مهدوی‌راد، محمدعلی و احمدنژاد، امیر (1390). بررسی روایت نزول قرآن بر مبنای «إیاک أعنی واسمعی یا جاره» به‌عنوان قاعده‌ای در تفسیر آیات عتاب به پیامبر اکرم. علوم حدیث، 16 (4)، 115-130.
میدانی، احمد بن محمد (1418ق). مجمع الأمثال. دارالمعرفة.
هاشمی، احمد (1419ق). جواهر البلاغة. نشر البلاغ.