پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

مکان‌یابی و تحلیل جغرافیایی مصادیق «بحر» و «یمّ» در قرآن کریم‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم و معارف قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
چکیده
پژوهش پیش‌رو، با هدف واکاوی جغرافیایی و معناشناختی واژگان «بحر» و «یمّ» در قرآن کریم، به دنبال تبیین مصادیق عینی این مفاهیم در بستر جغرافیای تاریخی عصر نزول است. این پژوهش با روشی تطبیقی و مبتنی بر تحلیل لغوی (عربی و سریانی)، بسامد کاربرد این واژگان (۴۱ بار «بحر» و ۷ بار «یمّ») و سیاق آیات، به بررسی دلالت‌های این اصطلاحات پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این واژگان در قرآن نه صرفاً مفاهیمی عام، بلکه غالباً به عنوان اسمای معرفه برای ارجاع به پهنه‌های آبیِ شناخته‌شده برای مخاطبان نخستین به‌کار رفته‌اند. پژوهش حاضر با طبقه‌بندی آیات در سه حوزه «روایی-تاریخی، آفاقی-نشانه‌شناختی و تمثیلی-قیامتی»، شواهد روشنی ارائه می‌دهد که در آیات بحر و یم، مصداق «خلیج عقبه» و مناطق مجاور آن (نظیر مدین و طور سینا) کانون جغرافیایی اصلی برای رویدادهای مرتبط با این واژگان است. چنین تمرکزی گویای آن است که کاربردهای قرآنی «بحر» و «یمّ» هرچند از نظر مفهومی عام‌اند، اما در سطح مصداقی، به پهنه‌ای مشخص از جغرافیای خاور نزدیک اشاره دارند. بر این اساس، جغرافیا در قرآن، صرفاً زمینۀ روایت نیست، بلکه عنصری مؤثر در شکل‌گیری دلالت‌های معنایی و تاریخی متن به شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌درید، محمد بن حسن (1987). جمهرة اللغة. دار العلم للملایین.
ابن‌سیده، علی بن اسماعیل (1421ق). المحکم والمحیط الأعظم. دار الکتب العلمیة.
ابن‌سیده، علی بن اسماعیل (بی‌تا). المخصص. دار الکتب العلمیة.
ابن‌عطیة الأندلسی، عبد الحق بن غالب (1422ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز (تحقیق ع. ع. محمد). دار الکتب العلمیة.
ابن‌فارس، احمد بن فارس (1399ق). معجم مقاییس اللغة. مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (بی‌تا). تفسیر القرآن العظیم (تحقیق س. ب. م. سلامة). دار طیبة للنشر والتوزیع.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. دار صادر.
ابن‌وردی، عمر بن مظفر (1416ق). تاریخ ابن الوردی (تتمة المختصر فی أخبار البشر). دار الکتب العلمیة.
ابوالفداء، اسماعیل بن علی (بی‌تا). تقویم البلدان. مکتبة الثقافة الدینیة.
ادریسی، محمد بن محمد (1409ق). نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق. عالم الکتب.
استادی، کاظم (1404ش-الف). بررسی معناشناختی و بازخوانی معنایی واژگان «الفلک» و «الفلک» در دسته‌ای از آیات قرآن (با رویکردی تاریخی، لغوی و تفسیری) [دست‌نویس منتشرنشده]. کتابخانه آیت‌الله رضا استادی.
استادی، کاظم (1404ش-ب). بررسی و تبیین جغرافیای طور سینا بر اساس منابع اسلامی. میقات حج، (32).
استادی، کاظم (1404ش-پ). مرور و تبیین جغرافیای طور سینا در پژوهش‌های غربی. میقات حج، (33).
استادی، کاظم (1404ش-ت). نگاهی انتقادی به انگاره «مکه/ پترا» در جنوب اردن. میقات حج، (31).
استادی، کاظم (1404ش-ث). در جستجوی بحر مسجور [دست‌نویس منتشرنشده]. کتابخانه آیت‌الله رضا استادی.
استادی، کاظم (1404ش-ج). درباره کعبه ابراهیمی [دست‌نویس منتشرنشده]. کتابخانه آیت‌الله رضا استادی.
استادی، کاظم (1404ش-چ). بررسی دلالت‌های تاریخی بحرها و یم‌های قرآن کریم [دست‌نویس منتشرنشده]. کتابخانه آیت‌الله رضا استادی.
ازهری، محمد بن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. دار إحیاء التراث العربی.
الإیجی الشافعی، محمد بن عبد الرحمن (1424ق). تفسیر الإیجی جامع البیان فی تفسیر القرآن. دار الکتب العلمیة.
البغوی الشافعی، أبو محمد الحسین بن مسعود (1420ق). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن (تحقیق ع. المهدی). دار إحیاء التراث العربی.
بهجت‌پور، عبدالکریم و سلطانی، محمد (1401). جدول قابل اطمینان ترتیب نزول سوره‌ها. قرآن‌پژوهی، 2(3)، 101–126.
البیضاوی، عبد الله بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل وأسرار التأویل (تحقیق م. ع. المرعشلی). دار إحیاء التراث العربی.
ثعالبی، عبد الرحمن بن محمد (1418ق). الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن (تحقیق م. ع. معوض و ع. أ. عبد الموجود). دار إحیاء التراث العربی.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1407ق). الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة. دار العلم للملایین.
حمیری، نشوان بن سعید (1420ق). شمس العلوم ودواء کلام العرب من الکلوم. دار الفکر.
دامغانی، حسین بن محمد (1416ق). الوجوه والنظائر لألفاظ کتاب الله العزیز. وزارة الأوقاف (لجنة إحیاء التراث الإسلامی).
الدیاربکری، حسین بن محمد (بی‌تا). تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس النفیس. دار صادر.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. دار القلم.
زبیدی، مرتضی (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. دار الفکر.
الزحیلی، وهبة بن مصطفی (1418ق). التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج. دار الفکر المعاصر.
الزمخشری، محمود بن عمرو (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دار الکتاب العربی.
السمعانی، منصور بن محمد (1418ق). تفسیر القرآن (تحقیق ی. بن إبراهیم و غ. بن عباس). دار الوطن.
الشربینی، محمد بن أحمد (1285ق). السراج المنیر فی الإعانة علی معرفة بعض معانی کلام ربنا الحکیم الخبیر. مطبعة بولاق.
طباطبایی‌امین، طاهره سادات (1393ش). جغرافیای تاریخی مسیر حرکت بنی‌اسرائیل در قرآن کریم و عهد عتیق (مصر، قلزم و فلسطین). دانشگاه علوم و فنون قرآن.
طوسی، محمد بن الحسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). العین. مؤسسة دار الهجرة.
القرطبی، محمد بن أحمد (1384ق). الجامع لأحکام القرآن. دار الکتب المصریة.
قمی مشهدی، محمدرضا (1423ق). تفسیر کنز الدقائق وبحر الغرائب. دار الغدیر.
الواحدی النیسابوری، علی بن احمد (1430ق). التفسیر البسیط. جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
یاقوت حموی، شهاب‌الدین (بی‌تا). معجم البلدان. دار إحیاء التراث العربی.