پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

واکاوی ادبی - بلاغی مسئلۀ عطف واژۀ «أَرجُلَکُم» در آیۀ وضو‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکترا، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی بلاغی حکم طهارت پاها در آیۀ ششم سورۀ مبارکه مائده (آیۀ وضو) پرداخته است. اختلاف دیرینۀ فقهی میان شیعه و اهل سنت بر سر نحوۀ طهارت پاها، ناشی از اختلاف در تعیین معطوف‌علیه واژه «أَرجُلَکم» در آیۀ وضو است. با توجه به این‌که استناد صرف به قواعد نحوی در حل این چالش کافی نبوده است، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که از منظر علم بلاغت، عطف بر کدام موضع صحیح و بلیغ است؟ این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به بررسی وجوه مختلف اعرابی واژه «أَرجُلَکم» از دیدگاه نحوی فریقین پرداخته و سپس آن‌ها را از منظر علم بلاغت تحلیل انتقادی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد دیدگاه نحوی قائلان به عطف «أَرجُلَکم» بر «وُجُوهَکم وَأَیدِیکم»، به دلیل ایجاد فاصله توسط جملۀ اجنبی (وَامسَحُوا بِرُءُوسِکم) میان معطوف‌علیه و معطوف، مخالف با اصول فصاحت کلام و پدیدآورنده تعقید لفظی و معنوی است؛ و تنها عطف بر «بِرُءُوسِکم» با اصول علم بلاغت سازگار است. بر اساس استدلال‌های بلاغی قاطع، حکم صحیح برای طهارت پاها در آیۀ وضو، مسح است. این پژوهش نشان می‌دهد نظم و چینش واژگان در آیه، مقصود الهی را به دقیق‌ترین و رساترین شکل بیان کرده و می‌تواند در حل مناقشات فقهی-ادبی مؤثر باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
ابن‌ انباری، عبدالرحمن بن محمد (1428ق). الإنصاف فی مسائل الخلاف بین النحویین البصریین والکوفیین. 2 جلد. المکتبة العصریة.
ابن حزم اندلسی، علی بن احمد (بی‌تا). الإحکام فی أصول الأحکام. 8 جلد. دار الآفاق الجدیدة.
ابن ‌عصفور، علی بن مؤمن (1419ق). شرح جمل الزجاجی. 2 جلد. دار الکتب العلمیة.
ابن ‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. 9 جلد. دار الکتب العلمیة.
ابن‌ هشام انصاری، عبدالله بن یوسف (1384ش). شرح شذور الذهب فی معرفة کلام العرب. دار الکوخ.
ابن‌ هشام انصاری، عبدالله بن یوسف (1387ش). مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب. 2 جلد. دار الصادق.
ابو حیان اندلسی، محمد بن یوسف (1407ق). تفسیر النهر الماد من البحر المحیط. 2 جلد. دار الجنان.
ابو حیان اندلسی، محمد بن یوسف (1425ق). البحر المحیط فی التفسیر. 11 جلد. دار الفکر.
بحرانی، یوسف بن احمد (بی‌تا). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. 25 جلد. مؤسسة النشر الإسلامی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1414ق). صحیح البخاری. 11 جلد. دار الفکر.
تفتازانی، مسعود بن عمر (1425ق). المطول فی شرح تلخیص المفتاح. دار إحیاء التراث العربی.
جصاص، احمد بن علی (1405ق). أحکام القرآن. 5 جلد. دار إحیاء التراث العربی.
حر عاملی، محمد بن حسن (1403ق). الفوائد الطوسیة. المطبعة العلمیة.
حلبی، ابراهیم بن محمد (بی‌تا). الحلبی الکبیر المسمى غنیة المتملی فی شرح منیة المصلی لمحمد الکاشغری. دار الکتب العلمیة.
رضا، محمد رشید (1414ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. 12 جلد. دار إحیاء التراث العربی.
زحیلی، وهبة بن مصطفی (1411ق). التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج. 30 جلد. دار الفکر المعاصر.
زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. 4 جلد. چاپ سوم. دار الکتاب العربی.
سامرائی، فاضل صالح (1428ق). معانی النحو. 4 جلد. دار إحیاء التراث العربی.
سندی، محمد بن عبد الهادی (بی‌تا). شرح سنن ابن ماجة القزوینی. 2 جلد. دار الجیل.
سیبویه، عمرو بن عثمان (1430ق). الکتاب. تحقیق امیل بدیع یعقوب. 5 جلد. چاپ دوم. دار الکتب العلمیة.
شهرستانی، سید علی (1416ق). وضوء النبی (ص). چاپ دوم. مؤسسة جواد الأئمة للطباعة والنشر.
صافی، محمود (1425ق). الجدول فی إعراب القرآن وصرفه وبیانه. 16 جلد. احسان.
طباطبایی، سید محمد حسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. 20 جلد. دفتر انتشارات اسلامی حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن (1415ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. 10 جلد. مؤسسة الأعلمی.
طبسی، نجم ‌الدین مروجی (1429ق). دراسات فقهیة فی مسائل خلافیة. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد بن حسن (1409ق). التبیان فی تفسیر القرآن. 10 جلد. دار إحیاء التراث العربی.
عکبری، عبدالله بن حسین (1434ق). التبیان فی إعراب القرآن. 2 جلد. ذوی القربی.
فخر الدین رازی، محمد بن عمر (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). 32 جلد. دار إحیاء التراث العربی.
فیومی، احمد بن محمد (1430ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. دار إحیاء التراث العربی.
قرطبی، محمد بن احمد (1364ش). الجامع لأحکام القرآن. 20 جلد. ناصرخسرو.
متقی هندی، علی بن حسام ‌الدین (1405ق). کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال. 16 جلد. چاپ پنجم. مؤسسة الرسالة.
مغنیه، محمد جواد (1402ق). الفقه علی المذاهب الخمسة. 3 جلد. چاپ هفتم. دار التیار.
نجفی، محمد حسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. 43 جلد. چاپ سوم. دار الکتب الإسلامیة.
نیشابوری، مسلم بن حجاج (1374ق). صحیح مسلم. 5 جلد. دار إحیاء الکتب العربیة.
هاشمی، احمد (1428ق). جواهر البلاغة. چاپ پنجم. اسماعیلیان.