گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22059/jqst.2026.408320.670572
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی بلاغی حکم طهارت پاها در آیه ششم سوره مبارکه مائده (آیه وضو) پرداخته است. اختلاف دیرینه فقهی میان شیعه و اهل سنت بر سر نحوه طهارت پاها، ناشی از اختلاف در تعیین معطوفعلیه واژه «أَرجُلَکُم» در آیه وضو است. با توجه به اینکه استدلال صرف به قواعد نحوی در حل این چالش کافی نبوده است، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که از منظر علم بلاغت، عطف بر کدام موضع صحیح و بلیغ است؟ این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانهای، به بررسی وجوه مختلف اعرابی واژه «أَرجُلَکُم» از دیدگاه نحوی فریقین پرداخته و سپس آنها را از منظر علم بلاغت تحلیل انتقادی کرده است. یافتههای پژوهش نشان داد که دیدگاه نحوی قائلان به عطف «أَرجُلَکُم» بر «وُجُوهَکُم وَأَیدِیَکُم»، به دلیل ایجاد فاصله توسط جمله اجنبی (وَامسَحُوا بِرُءُوسِکُم) میان معطوفعلیه و معطوف، مخالف با اصول فصاحت کلام و پدیدآورنده تعقید لفظی و معنوی است؛ و تنها عطف بر «بِرُءُوسِکُم» با اصول علم بلاغت سازگار است. بر اساس استدلالهای بلاغی قاطع، حکم صحیح برای طهارت پاها در آیه وضو، مسح است. این پژوهش نشان میدهد که نظم و چینش واژگان در آیه، مقصود الهی را به دقیقترین و رساترین شکل بیان کرده و میتواند در حل مناقشات فقهی-ادبی مؤثر باشد.