پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

امکان‌سنجی بی‌نیازی کتاب کافی از ارزیابی سندی‏ نقدی بردیدگاه حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی بر لزوم ارزیابی‌سندی احادیث کافی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
پذیرفتنی است که ستایش‌های انبوه پیرامون کتاب کافی و کلینی، به‌درازا کشیدن زمان تألیف یا ادعای عرضۀ آن به امام عصر (عج)، دلایل نیرومندی نیستند تا به درستی یکایک روایات کافی رهنمود کنند. لیک، گواهی کلینی بر صحت روایات و پافشاری او بر یادکرد زنجیرۀ راویان درخور درنگ است؛ کلینی در پیش‌گذاردۀ کتاب، به‌صحت روایات کافی گواهی می‌دهد و عمل به احادیث کتاب خویش را عمل به آثار صحیحه دانسته است. با این همه، ویژه‌دانان رجال، از آن دسته، حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی (حفظه‌الله) در مقاله‌ای که از ایشان با عنوان «لزوم ارزیابی سندی احادیث کافی» منتشر شده است، با درانداختن اشکالاتی چند، گواهی کلینی را در دوگانه قلمروی دلالت و حجیت ناکارآمد پنداشته و به بایستگی ارزیابی سندی گراییده‌اند. نوشتگر این پژوهش با رویکردی تحلیلی-انتقادی به سنجش‌گری ایرادات مطرح‌شده همت گمارده است. دستاوردهای جستار پیش‌رو نشان می‌دهد که همدلی با اشکالات رجالیان دشوار است؛ چه، از سویی، ظهور گواهی کلینی همه روایات را دربرمی‌گیرد و مخصصی از این ظهور فرو‌نمی‌کاهد. افزون بر این، تضعیف برخی راویان کلینی به‌دست رجالیان، از آن رو که به جهت پایه‌مندی در حدس، استلزام اجتماع وثاقت و ضعف در ناقل/ناقلان از راویِ تضعیف شده (تناقض در ارزیابی رجالیان)، و نیز ناشناختگی زنجیرۀ تضعیف، بی‌اعتبار است، ناقض گواهی کلینی بر عموم صحت نیست. از دگر سو، ایراد حدسیت گواهی و ویژه‌سازی حجیت به شخص کلینی نیز بی‌پایه می‌نماید؛ نخست، ایراد حدسیت، به‌گونه‌ای وارونه حجیت ارزشیابی‌های رجالیان را نیز می‌ستاند. دوم، قراین حدسی ادعا شده انحلال به حس دارند، سوم، پافشاری کلینی بر یادکرد پیوسته اسناد در سراسر کافی نشان از گزینش مبتنی بر وثاقت حسی راویان دارد. همچنین با فرض تکیه کلینی بر قراین حدسی، گفتهِ او ظن نیرومندتری از قراین حدسی رجالیان پدید می‌آورد. در پایان، تذکار این نکته بایسته است که نتیجه این جستار، تنها بی‌نیازی کافی از ارزیابی سندی است نه رواداشت استناد به کلیه روایات کافی. وانگهی، شایسته است روایات با سنج‌مایۀ بداهت عقلی و اخلاقی آزموده شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقابزرگ ‌تهرانی، محمدمحسن (1988م). مصفی ‌المقال‌ فی‌ مصنفی‌ علم‌ الرجال. دارالعلوم.
اثباتی، اسماعیل (1402). روش‌ بازیابی‌ اندیشه‌های‌ کلامی‌ شیخ‌ کلینی. پژوهشنامه کلام‌ تطبیقی، 4(7)، 7–37. https://doi.org/10.22054/jcst.2024.77888.1149
ایازی، سیدمحمدعلی (1388). تحلیلی از جایگاه قرآن‌شناسی اهل‌بیت در روایات کلینی. حدیث‌پژوهی، 1(2)، 137–170.
ایروانی، محمدباقر (1437ق). دروس تمهیدیة فی القواعد الرجالیة. ذوی‌القربی.
باقری، حمید (1402). شناسایی منابع مکتوب کلینی در تدوین الکافی: بررسی مورد علی بن محمد کلینی رازی. پژوهش‌های قرآن و حدیث، 1(55)، 109–130. https://doi.org/10.22059/jqst.2023.349130.670072
بیات مختاری، مهدی (1391). تضارب آرای رجالی امام خمینی و آیت‌الله خویی درباره محمد بن اسماعیل؛ استاد کلینی. علوم حدیث، 3(65)، 129–145.
تبریزی، میرزا جواد (1429ق). الموسوعة الرجالیة (تصحیح ج. فیومی اصفهانی، 11 جلد). دار الصدیقة الشهیدة (س).
ترابی شهرایی، اکبر (1390). پژوهشی در علم رجال. جامعة المصطفی.
جمعی از پژوهشگران (1402). استناد در روش شناخت رجال اسناد (با اشراف س. م. شبیری زنجانی). مرکز فقهی امام محمدباقر (ع).
حاتمی‌مهر، سمیرا و فرجامی، اعظم (1395). الگویابی اسناد کلینی به کتاب زراره بن اعین. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 2(30)، 119–150. https://doi.org/10.22051/tqh.2016.2357
حسینی، بی‌بی حکیمه (1395). پژوهشی در رویکرد شیخ‌ کلینی نسبت به روایات‌ محمد بن‌ ابی‌عمیر. تحقیقات‌ علوم‌ قرآن و حدیث، 1(29)، 117–135. https://doi.org/10.22051/tqh.2016.225
حسینی تنکابنی، محمد (1385ق). إیضاح الفرائد (4 جلد). مطبعة الاسلامیة (اخوان کتابچی).
حسینی شیرازی، علیرضا (1397). اعتبارسنجی احادیث شیعه. سمت.
حسینی قزوینی، سیدمحمد (1428ق). المدخل إلی علم الرجال والدرایة. مرکز مدیریت حوزه علمیه.
حمادی، عبدالرضا و حسینی، سیدعلیرضا (1393). بازشناسی منابع کلینی در تدوین کافی. حدیث‌پژوهی، 9(17)، 181–206.
خاقانی، علی‌بن‌حسین (1362). رجال الخاقانی (تحقیق م. بحرالعلوم، ویرایش 2، 3 جلد). مکتب الإعلام الإسلامی.
خراسانی، محمدکاظم (1398). کفایة الأصول (تحقیق و تعلیق ع. زارعی سبزواری، ویرایش 11، 3 جلد). دفتر انتشارات اسلامی.
خویی، سیدابوالقاسم (1372). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة (ویرایش 5، 24 جلد). بی‌نا.
داوری، مسلم (1416ق). أصول علم الرجال بین النظریة و التطبیق (تقریر م. علی‌صالح معلم). بی‌نا.
سبحانی، جعفر (1380). دروس موجزة فی علمی الرجال والدرایة. المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة.
سبحانی، جعفر (1425ق). کلیات فی علم الرجال. مؤسسة النشر الإسلامی.
سند، محمد (1429ق). بحوث فی مبانی علم الرجال (تقریر م. ص. تبریزی، ویرایش 2). مدین.
سند، محمد (بی‌تا). الإجتهاد والتقلید فی علم الرجال وأثره فی التراث العقائدی. باقیات.
سیستانی، سیدمحمدرضا (2016م). قبسات من علم الرجال (تقریر س. م. بکاء، 3 جلد). دار المؤرخ العربی.
سیفی مازندرانی، علی‌اکبر (1422ق). مقیاس الرواة فی کلیات علم الرجال. دفتر انتشارات اسلامی.
شبیری زنجانی، سیدمحمدجواد (1383). لزوم ارزیابی سندی احادیث کافی با استفاده از دروس حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی. سفینه، 1(2)، 109–140.
شیخ بهایی، محمد بن عزالدین (1387). مشرق الشمسین و إکسیر السعادتین (تحقیق م. رجایی). مجمع البحوث.
صدر، سیدمحمدباقر (1417ق). بحوث فی علم الاصول (تقریر س. م. هاشمی شاهرودی، ویرایش 2، 7 جلد). مرکز الغدیر.
صرامی، سیف‌الله (1391). مبانی حجیت آرای رجالی (ویرایش 4). مؤسسه دارالحدیث.
طوسی، محمد بن حسن (1417ق). العدة فی علم الاصول (تحقیق م. انصاری قمی، 2 جلد). چاپخانه ستاره.
فضلی، عبدالهادی (1420ق). اصول علم الرجال (ویرایش 3). مؤسسة أم القری.
لطفی، سید مهدی (1393). روش‌ شیخ‌ کلینی در طبقه‌بندی‌ روایات‌ کافی. مطالعات قرآن و حدیث، 2(14)، 145–171. https://doi.org/10.30497/quran.2014.1583
لکنوی، محمدعبدالحی (2009م). الرفع والتکمیل فی الجرح والتعدیل (ویرایش 9). دارالسلام.
محسنی، محمدآصف (1432ق). بحوث فی علم الرجال (ویرایش 5). جامعة المصطفی.
مرتضی، سیدبسام (1426ق). زبدة المقال من معجم الرجال. دار المحجة البیضاء.
مرعی، حسین (1417ق). منتهی المقال فی الدرایة والرجال. مؤسسة العروة الوثقی.
مشکینی اردبیلی، ابوالحسن (1991م). وجیزة فی علم الرجال (تصحیح ز. اعرجی). مؤسسة الأعلمی.
مظفر، محمدرضا (1430ق). اصول الفقه (ویرایش 5). مؤسسه نشر اسلامی.
مهریزی، مهدی و صدرایی خویی، علی (1380). میراث حدیث شیعه. دارالحدیث.
نجاشی، احمد بن علی (1365). رجال النجاشی (تحقیق س. م. شبیری زنجانی). مؤسسة النشر الإسلامی.
نراقی، ابوالقاسم بن محمد (1422ق). شعب المقال فی درجات الرجال (ویرایش 2). کنگره بزرگداشت نراقی.
نوری، حسین (1415ق). خاتمة مستدرک الوسائل (9 جلد). مؤسسة آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
هادوی تهرانی، مهدی (1426ق). تحریر المقال فی کلیات علم الرجال (ویرایش 2). خانه خرد.