پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

تحلیلی قرآنی از سیر و تکامل معنوی مرکزیتهای دینی پیشین (بابل/اورشلیم و مکه/مدینه)‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
اغلب دین‌های کهن مرکزیت‌هایی برای خود داشته‌اند که به اعتباراتی همچون زادگاه پیامبر، وجود معبد اصلی، وقوع برخی رویدادهای مهم دینی، سیاسی و حماسی و مانند آن شکل گرفته‌اند. اغلب مرکزیت‌های مزبور در گذر زمان به اضمحلال و افول گراییده یا کارکردهای معنوی خود را از دست داده‌اند. «بابل»، «اورشلیم»، «مکه» و «مدینه»، با تفاوت‌هایی که داشته‌اند، چهار شهر همچنان مهم در این بابند. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که سرنوشت بابل با طغیان و فساد گره خورد و رو به نابودی رفت، اورشلیم که روزگاری مرکزیت ملک سلیمان شد و برخی آثار دینی و معنوی نیز بر جای نهاد، مبدل به مرکزیتی قومی و نژادی شد و از معنویت پیامبران پیشین تهی ماند، مکه نیز با همه اهمیتی که به عنوان «امّ‌القری»، «بلد امین»، «بلد حرام» و جایگاه «مسجدالحرام» دارد، در نهایت میزبان شایسته‌ای برای پیامبر خاتم و شریعت آن نگردید. پیامبر پس از اخراج از مکه، شالوده‌های مدنیّتی دینی و انسانی را به دور از آلودگی‌های شرک و منازعات قبیله‌ای و نژادی در مدینه بنا نهاد که بسیاری از ابعاد آن همچنان در خور واکاوی و بازخوانی است. مساله مقاله ناپایی مرکزیت‌های دینی پیشین و پایایی مدینةالنبی به‌مثابۀ یک الگوی مدنیت دینی و معنویِ همچنان قابل مطالعه و بررسی برای تمدن و مدنیت حاضر در دنیای کنونی است. موقعیت محوری خداوند متعال و فرستاده او (ص)، عرضۀ نظری و عملی «اسلام» و «آیین حنیف» و دین «فطرت»، فضیلت تقوا و علم و حکمت، گسترۀ تأثیر و نفوذ زبانی و فرهنگی برخی از ابعاد تمدنی مدینة‌النبی‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن مجید (بی‌تا). ترجمه (خلاصة‌التفاسیر). ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای. اقبال.
کتاب مقدس. انجمن پخش کتب مقدس در میان ملل.
نهج‌البلاغه (1428ق). تصحیح صبحی صالح. اسلامی.
ابن‌اثیر، علی بن محمد (1407ق). الکامل فی التاریخ. تصحیح محمد یوسف دقاق. دار الکتب العلمیة.
اعوانی، غلامرضا (1400). حکمت الهی حلقه مفقوده پیشرفت غربی. گفتمان پیشرفت (فصلنامه اجتماعی-فرهنگی)، 2(5)، 2-10.
اومستد، ا. ت. (1363). تاریخ شاهنشاهی هخامنشی. ترجمه محمد مقدم. امیرکبیر.
برنال، ج. د. (1372). فیزیک در تاریخ. ترجمه علی معصومی. فرهنگان.
بهزادی، رقیه (1382). قومهای کهن در قفقاز، ماورای قفقاز، بین‌النهرین و هلال حاصلخیز. نی.
تقی‌زاده، سید حسن (1357). مقالات تقی‌زاده، جلد دهم: گاه‌شماری در ایران قدیم (تجدید چاپ از روی چاپ 1316 شمسی به انضمام اصلاحات به خط مؤلف). زیر نظر ایرج افشار. افست.
تیلیخ، پل (1381). الهیات سیستماتیک. ترجمه حسین نوروزی. حکمت.
جفری، آرتور (1372). واژگان دخیل در قرآن مجید. ترجمه فریدون بدره‌ای. توس.
حماده، محمدماهر (1406ق). وثائق الحروب الصلیبیة و الغزو المغولی للعالم الاسلامی. مؤسسة الرسالة.
حمیدی، سید جعفر (1391). تاریخ اورشلیم (بیت‌المقدس). امیرکبیر.
خوش‌منش، ابوالفضل (1392الف). از شهرخدا تا امّ‌القری. پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، 46(1)، 1-19.
خوش‌منش، ابوالفضل (1392ب). دو پیشوای ملل، حضرت ابراهیم و حضرت رضا (ع). بنیاد فرهنگی بین‌المللی امام رضا (ع).
خوش‌منش، ابوالفضل (1393). امّ‌القری، پایگاه جهانی امت وسط. پژوهش‌های قرآن و حدیث، 47(1)، 53-72.
خوش‌منش، ابوالفضل (1398). زبان قرآن، ماهیت، هویت، جایگاه و آموزش آن. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
خوش‌منش، ابوالفضل (1399). تناسب سوره‌ها. مرکز طبع و نشر قرآن کریم.
خوش‌منش، ابوالفضل (1400). موضوع بازگشت و سکینه انسان در حیات روحی او؛ جستاری در کتاب مقدس و قرآن با تأکید بر سه مرکزیت دینی. مجله ادیان و عرفان، 54(2)، 325-349.
خوش‌منش، ابوالفضل (1403). تکامل اوصاف و اعمال پیامبران پیشین در شخصیت حضرت خاتم (ص). مجله پژوهش‌های قرآن و حدیث، 57(1)، 181-197.
خوش‌منش، ابوالفضل (1404). بازخوانی مفهوم تسبیح (و تقارن حمد با آن) در قرآن کریم. مجله پژوهش‌های قرآن و حدیث، 58(1)، 67-86.
روثن، مرغریت (1348). علوم البابلیین. ترجمه یوسف حبی. الدار العربیة للموسوعات.
سروش‌سروشیان، جمشید (1370). فرهنگ بهدینان. مقدمه ابراهیم پورداود، به‌کوشش منوچهر ستوده. دانشگاه تهران.
صادقی تهرانی، محمد (1366). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. فرهنگ اسلامی.
صالح، علی‌پاشا (1348). سرگذشت قانون، مباحثی از تاریخ حقوق – دورنمایی از روزگاران پیشین تا امروز. دانشگاه تهران.
صدوق، محمد بن علی (1380). علل الشرایع. تحقیق محمدجواد ذهنی تهرانی. مؤمنین.
طالقانی، سید محمود (1360). پرتوی از قرآن. شرکت سهامی انتشار.
طالقانی، سید محمود (1361). حج (به سوی خدا می‌رویم با حج). مشعر.
طباطبایی، محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. اسلامی.
طبری، محمد بن جریر (1966). تاریخ الطبری. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. دار المعارف.
طوسی، محمد بن حسن (1407ق). تهذیب الاحکام. به‌کوشش موسوی خرسان. دار الکتب الاسلامیة.
عاملی، سید جعفر مرتضی (بی‌تا). الصحیح من سیرة النبی الأعظم (ص). دار الحدیث.
فیض کاشانی، محمّد بن شاه مرتضی (1406ق). الوافی. کتابخانه امام امیرالمؤمنین (ع).
قمی، محمد بن ابراهیم (1363). تفسیر القمی. تصحیح طیب جزایری. دار الکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب (1365). الکافی. به‌کوشش علی‌اکبر غفاری. دار الکتب الإسلامیة.
کینگ، لئوناردو ویلیام (1379). تاریخ بابل از تأسیس سلطنت تا غلبه ایرانیان. ترجمه رقیه بهزادی. علمی و فرهنگی.
گارودی، روژه (1392). سرگذشت قرن بیستم، وصیت‌نامه فلسفی روژه گارودی. ترجمه افضل وثوقی. سروش.
گیبون، ادوارد (1352). انحطاط و سقوط امپراتوری روم. تلخیص دی. ام. لو، ترجمه فرنگیس شادمان. بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
گیرتس، کلیفورد (1398). تفسیر فرهنگها. ترجمه محسن ثلاثی. ثالث.
لسانی فشارکی، محمدعلی و مرادی زنجانی، حسین (1392). درآمدی بر مطالعات قرآنی در سیره نبوی. نصایح.
مالرب، میشل (1372). زبان‌های مردم جهان. ترجمه عفت ملانظر. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
مجتهدی، کریم (1375). فلسفه در قرون وسطی. امیرکبیر.
الملوحی، مظهر، الملوحی، امل، لمعی، اکرام و العربی، نور (2004). قراءة صوفیة فی انجیل یوحنا. تقدیم رضوان السید و محمد یاسر شرف. دار الجیل.
معین، محمّد (1379). فرهنگ فارسی. امیرکبیر.
ولفنسون، ابوذؤیب (بی‌تا). تاریخ اللغات السامیة. دار القلم.
هاکس، جیمز (1377). قاموس کتاب مقدس. اساطیر.