پژوهش های قرآن و حدیث

پژوهش های قرآن و حدیث

تحلیل محتوایی عبارت مشهور «الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
چکیده
منزلت و عظمت جایگاه مادر از مسلماتی است که در آیات و روایات، بدان بسیار پرداخته شده است. انتساب «الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات» به نبی اکرم (ص) بسیار رایج و شایع است؛ در حالی که شماری از محققان آن را از برخوردار از اعتبار سندی نمی‌دانند. با این حال، با توجه به شهرت این سخن میان عموم مردم و حتی برخی عالمان شیعه و اهل سنت، و با لحاظ این قاعده که شهرت، جبران ضعف سند می‌کند، توجه به محتوای آن و تحلیل مفاد آن ضروری می‌نماید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با توجه به علم فقه الحدیث در پی خوانش و فهم صحیح از این روایت تحلیل و بررسی برداشت‌ها و تفاسیر ممکن از این سخن مشهور، با بررسی احادیث مشابه، تحلیل واژگانی و فضای گفتمانی حدیث است تا به این سوال پاسخ داده شود که این روایت مشهور تا چه اندازه می‌تواند مورد اعتماد باشد؟ یافته‌های تحقیق، حاکی از آن است که با توجه به روایات مشابه و خوانش‌های گوناگون، در مجموع، چهار تفسیر و برداشت برای این عبارت مشهور، وجود دارد که از این میان شاید «رسیدن به بهشت، در گرو عملکرد مادران است»، دقیق‌ترین برداشت ممکن باشد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم (1389). ترجمه ناصر مکارم شیرازی. بیروت: مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران،
ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین‏ (1405ق). عوالی اللئالی. 4جلد. قم: دارالسیدالشهدا
ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد (1367ش). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. 5جلد. محقق: محمود محمد طناحى. چاپ چهارم، قم: انتشارات موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان
‏ابن بابویه، محمد بن على (صدوق). (1376ش) الامالی. تهران: کتابچی
ابن بابویه، محمدبن على (صدوق)، (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
ابن بابویه، محمد بن علی‏ (صدوق) (1413ق). من لا یحضره الفقیه. 4جلد. تحقیق و تصحیح: على اکبر غفارى. چاپ دوم‏، قم‏: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
ابن‌ حِبّان بستی، ابوحاتم‌ (1402ق). کتاب ‌المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین. تحقیق: محمود ابراهیم زاید. سوریه: نشر دارالوعی.
ابن شعبه حرانى، حسن بن علی‏ (1404ق). تحف العقول. قم: نشرجامعه مدرسین
ابن عدی‌، عبدالله‌ (1409ق) الکامل‌ فی‌ ضعفاء الرّجال‌. 8جلد. تحقیق: یحیی مختار غزاوی. بیروت: دارالفکر.
ابن فارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغة. 6جلد. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن منظور، محمد‌بن مکرم‏ (بی‌تا). لسان‌العرب‏. 15جلد. چاپ‌سوم‏، بیروت‏: دارصادر
بروجردى، آقاحسین‏ (1386ش). جامع أحادیث الشیعة. 31جلد. تحقیق جمعى از محققان. ‏ تهران: فرهنگ سبز.
پاینده، ابو القاسم (1363ش). نهج الفصاحة. چاپ چهارم. تهران: انتشارات دنیاى دانش
تمیمی‌آمدی، عبدالواحد (1410ق). غررالحکم و دررالکلم. قم: دارالکتب الاسلامی
جعفرى، یعقوب‏ (بی‌تا). کوثر. قم‏: نشر هجرت.
جفری، آرتور (1372). واژه‌های دخیل در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره‌ای. تهران: انتشارات توس.
حر عاملی، محمدبن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. 30جلد. قم: موسسه آل البیت
خمینی، سید روح الله (1378ش). صحیفه امام. 23جلد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دولابی، محمدبن احمد (1420ق). الکنی والاسماء. 3جلد. بیروت: داراالکتب العلمیه.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1374ش). مفردات الفاظ قرآن‏، تحقیق غلام‏رضا خسروى حسینی‏. چاپ دوم‏. تهران: نشرمرتضوی‏،
رستگار جزی، پرویز و رحمت پناه محمدتقی (1394ش)، بررسی سخن «الجنه تحت اقدام الامهات»، مجله حدیث پژوهی، 14 (2) 129-152
صنعانی، عبدالرزاق بن‌همام (1403). المصنف. 10جلد. تحقیق حبیب‌بن‌الرحمن‌اعظمی. بیروت منشورات المجلس العلمی
طباطبایى، سید محمد حسین‏ (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن. 20جلد. چاپ پنجم‏. قم‏: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم.
طریحی، (1375). مَجمعُ الْبَحْرَیْن و مَطلَعُ النَّیِّرَیْن. 5جلد. تهران: مرتضوی.
طبرسی، فضل بن حسن (1412ق) مکارم الاخلاق. قم: انتشارات شریف رضی.
ــــــــــ (1385ق). مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار. المکتبه الحیدریه
ــــــــــ (1372ش). مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏. 10جلد. تهران: انتشارات ناصرخسرو
فتال نیشابوری، محمدبن احمد (1375ش). روضه الواعظین، 2جلد. قم: نشر رضی.
فراهیدی، خلیل بن‌احمد (1408ق) کتاب العین. 8جلد. قم: موسسه الاعلمی للمطبوعات
فیض کاشانی، محمدمحسن (1406). الوافی. 26جلد. اصفهان: کتابخانه امیرالمومنین
فیومی، احمد بن محمد (1428ق) المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى. بیروت: المکتبة العصریة
قرائتى، محسن (1383ش‏). تفسیرنور. 10 جلد. چاپ یازدهم‏. تهران‏: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن‏.
قرشى، على اکبر (1371). قاموس قرآن. 7جلد. چاپ ششم. تهران: انتشارات‌دار الکتب الاسلامیه،
کلینى، محمدبن‌یعقوب‏ (1407ق). الکافی. 8جلد. تهران: دارالکتب الاسلامیه
مجلسی، محمدباقر (1403ق) بحارالانوار. 110جلد. چاپ‌دوم. بیروت: دارإحیاء التراث العربی‏.
مصطفوی، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌. 14جلد. تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. 27جلد. تهران: دارالکتب الاسلامیه
نورى، حسین‌بن‌محمدتقى (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. 28جلد. قم: انتشارات مؤسسة آل البیت
Horovitz , Josef, (1964) , Jewish proper names and derivatives in the Koran , Hildesheim; Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of Qur’an , Baroda; 193