اعجاز کتاب‌های آسمانی در پرتو بازاندیشی تحدی قرآنی‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموختۀ دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.

10.22059/jqst.2026.400832.670517

چکیده

این پژوهش با هدف بازاندیشی در مفهوم «تحدی» و بررسی امکان تعمیم آن به کتاب‌های آسمانی پیشاقرآنی، به‌ویژه تورات و انجیل نخستین، سامان یافته‌است. نظریه‌های رایج کلامی، اعجاز این کتاب‌ها را به دلیل فقدان تحدی نفی کرده‌اند. در برابر، دیدگاه رقیب با رویکردی قرآنی-کلامی و روش توصیفی-تحلیلی، الگویی نوین از تحدّی پیشنهاد می‌کند که در کنار «تحدّی لفظی» متعارف، گونۀ مغفول «تحدّی حالی/مقامی» را نیز در بر می‌گیرد. تحلیل سیرۀ حضرت موسی (ع) و فرایند نزول تورات نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از شرایط تاریخی، احتجاجات علنی و رخدادهای خارق‌العاده، عملاً کارکرد تحدی را تحقق بخشیده‌اند.بررسی تطبیقی آیات تحدی در قرآن کریم نیز آشکار می‌سازد که معیارهای تحدی در قرآن، همچون «نفی مماثلت بشری» و «مصونیت از اختلاف»، اختصاص به قرآن نداشته و در مواردی به‌صراحت یا به‌گونه‌ای ضمنی به سایر کتاب‌های وحیانی نیز تعمیم یافته‌است. نمونه‌هایی همچون آیۀ ۴۹ سورۀ قصص که مشرکان را به ارائه کتابی هدایت‌بخش‌تر از تورات فرامی‌خواند، یا آیۀ ۸۲ سورۀ نساء که سلامت از اختلاف را معیار الهی بودن هر کتاب وحیانی می‌داند، مؤید این عمومیت است.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بازشناسی تحدی در دو سطح لفظی و حالی زمینه ردّ انکار مخالفان را مهیا ساخته و وجود شواهد تحدی در قرآن نسبت به تورات و انجیل، می‌تواند مبنایی برای بازسازی نظریه اعجاز این کتاب‌ها باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم (1388). ترجمه محمدرضا صفوی. قم: دفتر نشر معارف.
ابن حزم، علی بن احمد (1405). الفصل فی الملل والاهواء والنحل. بیروت:‌دار الجیل.
ابن شهر آشوب مازندرانى، محمد بن على (1379). مناقب آل أبی طالب علیهم السلام. قم: علامه.
ابن عاشور، محمدطاهر (1420). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‌فارس، احمد بن فارس‏ (1404). معجم مقاییس اللغه‏. تحقیق: عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی‏.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب. بیروت:‌دار صادر.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1420). النبوات. محقق: عبد العزیز بن صالح الطویان. ریاض: أضواء السلف.
ابوحیان، محمد بن یوسف (1420). البحر المحیط فی التفسیر. محقق: صدقی محمد جمیل. بیروت:‌دار الفکر.
ازهرى، محمد بن احمد (1421). تهذیب اللغة. بیروت:‌دار احیاء التراث العربی‏.
امام الحرمین، عبد الملک بن عبد الله (1431). الکامل فی أصول الدین. تحقیق: جمال عبدالناصر عبدالمنعم. قاهره:‌دار السلام.
ایجی، میرسید شریف (1325). شرح المواقف. قم: الشریف الرضی.
آلوسی، محمود بن عبدالله (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. محقق: عبدالباری عطیه. بیروت:‌دار الکتب العلمیة.
باقلانی، ابو بکر محمد بن الطیب (1421). إعجاز القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیة.
بن نبی، مالک (2006). الظاهرة القرآنیة. محقق: عبدالصبور شاهین. بیروت: مکتبة النافذة.
بهجت‌پور، عبدالکریم (1394). شناخت‌نامة تنزیلی سوره‌های قرآن کریم. قم: تمهید.
بیجوری، ابراهیم بن محمد (1424). تحفة المرید شرح جوهرة التوحید. بیروت: دارالکتب العلمیه.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418). أنوار التنزیل و أسرار التأویل المعروف بتفسیر البیضاوی. اعداد: مرعشلی، محمد عبدالرحمن. بیروت:‌دار إحیاء التراث العربی.
تفتازانی، مسعود بن عمر (۱۴۱۲). شرح المقاصد. قم: الشریف الرضی.
جاحظ، عمرو بن بحر (1384). رسائل الجاحظ، تحقیق وشرح: عبد السلام محمد هارون. قاهره: مکتبة الخانجی.
جزینی، غلامعلی (1403). تحلیل انتقادی مبانی کلامی نظریه نفی اعجاز تورات و انجیل نخستین. معرفت کلامی. 15 (33). doi:10.22034/kalami.2025.5002224
جزینی، غلامعلی و راد، علی (1404). اعجازمندی تورات و انجیل نخستین در نگره اندیشمندان مسلمان از پارادایم امکان تا انکار. تحقیقات کلامی. 13 (49): 51-75. doi:10.22034/ftk. 2025.2059903.1729
جوادی آملی، عبدالله (1387). تسنیم. قم: مرکز نشر إسراء.
ــــــــــ (1388). قرآن در قرآن. قم: مرکز نشر إسراء.
ــــــــــ (1394). حقیقت و تأثیر اعجاز. قم: مرکز نشر اسراء.
جواهری، سید محمدحسن (1395). واکاوی ملاک تحدی در قرآن و نقد منطق تنزلی. پژوهش‌های قرآنی. 21 (79)، 110-135.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1376). تاج اللغه و صحاح العربیة. بیروت:‌دار احیاء التراث العربی.
حفنی، عبد المنعم (2004). موسوعة القرآن العظیم. قاهره: مکتبة مدبولی.
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر (1376). باب حادی عشر. ترجمه محمدعلی حسینی شهرستانی. قم: دفتر نشر معارف اسلامی.
حقى بروسوى، اسماعیل بن مصطفى (بی‌تا). تفسیر روح البیان. بیروت:‌دار الفکر.
حمصی، نعیم (1400). فکرة اعجاز القرآن من البعثة النبویة الی عصرنا الحاضر. بیروت: مؤسسة الرسالة.
خازن، على بن محمد (1415). تفسیر الخازن المسمى لباب التأویل فی معانی التنزیل‏. تصحیح: عبدالسلام محمد على شاهین. بیروت:‌دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
راد، علی و جزینی، غلامعلی (1403). تأثیر پارادایم نفی اعجاز تورات وحیانی بر اندیشۀ مفسّران. مشکوه، 43 (162). 29-55. doi:10.22034/mishkat.2024.446282.2316
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت:‌دار القلم.
رضایی اصفهانی، محمد علی (1381). پژوهشی در اعجاز علمی قرآن. رشت: کتاب مبین.
زمخشری، محمود بن عمر (1407). الکشاف عن حقا‌ئق‌ غوامض‌ التنزیل‌ و عیون‌ الأقا‌ویل‌ فی‌ وجوه‌ التأ‌ویل‌. تحقیق: مصطفی حسین احمد. بیروت:‌دار الکتاب العربی.
سعادتی، یاسر (1399). تنقیح مناط و الغای خصوصیت. پژوهشنامه اصول فقه اسلامی، 3 (3). 49-74.
سمرقندى، نصر بن محمد (1416). تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم. محقق: عمر عمروى. بیروت:‌دار الفکر.
سیوری، مقداد بن عبدالله (1365). الباب الحادی عشر للعلامة الحلی مع شرحیه. تهران: دانشگاه تهران.
سیوطی، جلال الدین (1421). الإتقان فی علوم القرآن. بیروت:‌دار الکتاب العربی.
شاکر، محمدبن‌محمود (1423). مداخل اعجاز القرآن. مصر: مطبعة المدنی.
شعرانی، ابوالحسن (بی‌تا). تفسیر شعرانی. قم: اسلامیه.
شهرستانی، محمدبن عبدالکریم (1364). الملل و النحل. قم: الشریف الرضی.
صادقی تهرانی، محمد (1365). الفرقان فی تفسیر القرآن. تهران: فرهنگ اسلامی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
صفایی، احمد (1374). علم کلام. تهران: دانشگاه تهران.
طباطبایی، سید محمدحسین (1362). اعجاز قرآن. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
ــــــــــ (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه اعلمی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
ــــــــــ (1390). اعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: اسلامی.
ــــــــــ (1412). جوامع الجامع فی تفسیر القرآن. قم: حوزه علمیه قم.
طنطاوی، محمد سید (1997). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم (طنطاوی). قاهره: نهضة مصر.
طیب، عبدالحسین (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: اسلام.
عاملی، ابراهیم (1360). تفسیر عاملی. تهران: کتابفروشی صدوق.
علم‌الهدی، سید مرتضی (1441). الموضح عن جهة اعجاز القرآن (الصرفه). مشهد: آستان قدس رضوی.
عمری، احمد جمال (1984م). مفهوم الإعجاز حتی القرن السادس الهجری. قاهره:‌دار المعارف.
فاضلی، قادر (1386). قرآن از زبان قرآن. تهران: فضیلت علم.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت:‌دار إحیاء التراث العربی.
فخرالاسلام، محمد صادق (1322). بیان الحق والصدق المطلق. تهران: بینا.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410). کتاب العین. قم: انتشارات هجرت.
قرشی، علی اکبر (بی‌تا). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
کاظمی خراسانی، محمد علی (بی‌تا). فوائد الأصول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
کریمی‌نیا، مرتضی (1392). ریشه‌های تکوین نظریه اعجاز قرآن. پژوهش‌های قرآن و حدیث، 1 (1)، 113-144. doi:10.22059/jqst.2013.35014
مصطفوی، حسن (1371). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت ارشاد.
مطهری، مرتضی (1389). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
مظفر، محمد رضا (بی‌تا). المنطق. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
معرفت، محمد هادی (1417). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
مقاتل بن سلیمان (1423). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت:‌دار احیاء التراث العربی.
موسوی، عباس ‌علی (1433). الواضح فی التفسیر. بیروت: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
مؤدب، رضا (1379). اعجاز قرآن در نظر اهل بیت عصمت (ع). قم: احسن الحدیث.
نقوی، حسین (1388). بررسی تطبیقی ویژگی‌های نوشتاری کتاب مقدس و قرآن کریم. معرفت ادیان، 1 (1)، 9-42.
نهاوندى، محمد (1386). نفحات الرحمن فى تفسیر القرآن‏. قم: موسسة البعثة، مرکز الطباعة و النشر.
هادوی تهرانی، مهدی (1377). مبانی کلامی اجتهاد. قم: مؤسسه فرهنگی خانه خرد.