A Semantic Analysis of Qiwāmah in Contemporary Arabic Discourse A Comparative Study of Traditionalist and Modernist Perspectives

Document Type : Research Paper

Authors

1 PhD Student, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, University of Kashan, Kashan, Iran

2 Associate Professor, Department of Theoretical Foundations of Gender, Women and Family Research Institute, Qom, Iran.

10.22059/jqst.2026.402008.670527

Abstract

The concept of qiwāmah, as articulated in verse 34 of Sūrat al-Nisāʾ, has undergone a notable semantic transformation in contemporary exegetical literature under the influence of intellectual and social developments in recent centuries. In traditional readings—particularly within the Sunni exegetical heritage—qiwāmah was predominantly interpreted within a framework of domination, authority, and male superiority. However, with the emergence of the modern world and the rise of Islamic revivalist movements since the nineteenth century, this authority-centered interpretation has been increasingly challenged in contemporary intellectual discourses, thereby paving the way for the development of women-supportive readings. The central objective of this study is to explicate this semantic transformation, examine the processes through which it has occurred, and identify the linguistic and extra-linguistic mechanisms that have contributed to it within the context of contemporary Arabic intellectual discourse. Accordingly, the present research focuses on the perspectives of two major currents—traditionalism and modernism—embedded within this discourse, analyzing their interpretive frameworks as evidence for the semantic shift of qiwāmah. The findings reveal a clear tension between these two currents in both their interpretations of qiwāmah and their exegetical methodologies. Contemporary traditionalists, relying on a text-centered approach, tend to reinterpret qiwāmah in terms of “responsible leadership” and “protection.” In contrast, modernists, adopting a critical and rationalist approach, have undertaken a more fundamental reconstruction of the concept, shifting it from a notion of gender superiority to one grounded in gender justice and social responsibility, and even advancing the possibility of female qiwāmah. Thus, contemporary Arabic discourse reflects a gradual transition of qiwāmah from an authority-centered paradigm to a conditional, functional, and justice-oriented model.

Keywords

Main Subjects

References

قرآن مجید (1392ش). ترجمۀ مهدی الهی قمشه‌ای. چاپ اول. تهران: کاتبان وحی.
ابن بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. 4 جلد. قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌سیده، علی بن اسماعیل (1421ق). المحکم والمحیط الاعظم. 6 جلد. چاپ اول. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن عاشور، محمد‌طاهر (1420ق). التحریر والتنویر. 4 جلد. چاپ اول. بیروت: موسسة التاریخ‌العربی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان‌العرب. 12 جلد. چاپ سوم. بیروت: دارصادر.
ابوزهرة، محمد (بی‌تا). زهرة التفاسیر. 3 جلد. چاپ اول. بیروت: دارالفکر.
ابوزید، نصرحامد (2004م). قراءة فی‌خطاب المراة. چاپ سوم. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
امین، قاسم (بی‌تا). الأعمال الکاملة. چاپ دوم. بیروت: دارالشروق.
البنا، جمال (بی‌تا). المرأة المسلمة بین تحریرالقرآن وتقیید الفقهاء. قاهره: دارالفکرالاسلامی.
بن‌طنطاوی الجوهری، محمد (1343ق). الجواهر فی‌القرآن الکریم. قاهره: مطبعة المصطفی البابی الحلبی.
ثعلبی، احمد بن محمد (1422ق). الکشف والبیان. 3 جلد. چاپ اول. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
الجابری، محمد‌عابد (2006م). الدیمقراطیة وحقوق الانسان. بی‌جا: منظمة الیونسکو.
جزایری. ابوبکر جابر (1416ق). أیسرالتفاسیر لکلام العلی الکبیر. 1 جلد. چاپ اول. مدینه: مکتبة العلوم و الحکم.
الحداد، طاهر (2011م). إمرتنا فی‌الشریعة والمجتمع. چاپ اول. بیروت: دارالکتب اللبنانی.
حرب، علی (1411ق). الحب والفناء تاملات فی‌المرأة والعشق والوجود. چاپ اول. بیروت: دارالمناهل.
خطیب، عبدالکریم (1424ق). التفسیرالقرآنی للقرآن. 3 جلد. چاپ اول. بیروت: دارالفکر العربی.
دروزه، محمد‌عزه (1421ق). التفسیر الحدیث ترتیب السور حسب النزول. 8 جلد. چاپ دوم. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
راغب‌اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. چاپ اول. بیروت: دارالقلم.
رشیدرضا، محمد (1414ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. 5 جلد. چاپ اول. بیروت:‌دار المعرفة.
زبیدی، محمد بن محمد (1414ق). تاج العروس. 17 جلد. چاپ اول. بیروت: دارالفکر.
الزحیلی، وهبه (1411ق). التفسیرالمنیر فی‌العقیدة والشریعة والمنهج. 5 جلد. چاپ دوم. دمشق: دارالفکر.
زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. 1 جلد. ‏ چاپ سوم. بیروت: دارالکتاب العربی.
زین‌الدین، نظیره (1928م). السفور والحجاب. بیروت: مکتبة فواد سعد خیرالله.
سبحانی، محمدتقی (1390ش). الگوی جامع شخصیت زن مسلمان. چاپ سوم. قم: مرکز نشر هاجر.
سمرقندی، نصربن‌محمد (1416ق). بحرالعلوم: تفسیر السمرقندی. 1جلد. بیروت: دارالفکر.
شحرور، محمد (2000م). نحو أصول جدیدة للفقه الإسلامی فقه المرأة. چاپ اول. دمشق: الأهالی.
شعرانی، ابوالحسن (1398ق). نثر طوبی. 2 جلد. چاپ دوم. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
الشعراوی، محمد متولی (بی‌تا). تفسیرالشعراوی. 4 جلد. مصر: أخبارالیوم.
شلتوت، محمود (2004م). تفسیر القرآن الکریم. چاپ دوازدهم. قاهره: دارالشروق.
ــــــــــ(1983م). الی‌القرآن الکریم. بیروت: دارالشروق.
شیبانی، محمد بن حسن (1413ق). نهج البیان عن کشف معانی القرآن. 2 جلد. چاپ اول. قم: نشر الهادی.
صابونی، محمد‌علی (1421ق). صفوة التفاسیر. 1جلد. چاپ اول. بیروت: دارالفکر.
صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد (1414ق). المحیط فی‌اللغة. 6 جلد. چاپ اول. بیروت: عالم الکتب.
طباطبایی، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. 2 جلد. چاپ دوم. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
ــــــــــ(بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن. 2 جلد. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
طبرسی، فضل بن حسن (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. 3 جلد. چاپ سوم. تهران: ناصرخسرو.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی‌تفسیر القرآن. 3 جلد. چاپ اول. بیروت:‌دار احیاء التراث العربی.
علاسوند، فریبا (1403ش). تحول معنایی واژگان خانواده در متون تفسیری و قرآن پژوهی. چاپ اول. قم: پژوهشکده زن و خانواده.
عمارة، محمد (2002م). التحریرالاسلامی للمرأة. چاپ اول. قاهره: دارالشروق.
ــــــــــ(2009). تحریرالمرأة بین الغرب والاسلام. چاپ اول. قاهره: مکتبة الإمام البخاری.
ــــــــــ(2007م). الإسلام والمرأة فی رأی الإمام محمد عبده. چاپ اول. قاهره: نهضة مصر.
غزالی، محمد (2005م). صیحة تحذیر من دعاة التنصیر. قاهره: نهضة مصر.
الغنوشی، راشد (بی‌تا). المرأة بین القرآن و واقع المسلمین. مصر: دارالشروق.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. 5 جلد. چاپ دوم. قم: نشر هجرت.
فضل الله، محمدحسین (1419ق). من وحی‌القرآن. 7 جلد. چاپ اول. بیروت: دارالملاک.
قطب، سید (1425ق). فی‌ظلال القرآن. 2 جلد. چاپ سی و پنجم. بیروت: دارالشروق.
قمی، علی بن ابراهیم (1363ش). تفسیرالقمی. 1 جلد. چاپ سوم. قم: دارالکتاب.
ماوردی، علی‌بن‌محمد (بی‌تا). النکت والعیون: تفسیر ماوردی. 1 جلد. بیروت: دارالکتب العلمیة.
محصص، مرضیه (1402ش). قوامیت مردان و چالش‌های زن مسلمان. چاپ دوم. تهران: نگارستان اندیشه.
المرابط، اسماء (1401ش). قرآن و زنان خوانشی زنانه و رهایی بخش. ترجمه محمدعلی عسگری. تهران: انتشارات صمدیه.
مراغی، احمدمصطفی (بی‌تا). تفسیرالمراغی. 5 جلد. چاپ اول. بیروت: دارالفکر.
مغنیه، محمدجواد (1424ق). التفسیرالکاشف. 2 جلد. چاپ اول. قم: دارالکتاب الاسلامی.
مقاتل، ابن سلیمان (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. 1 جلد. چاپ اول. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
نکونام، جعفر؛ صفی‌خانی، فرنگیس و نجفی، محمد جواد (1397ش). سیر تاریخی آرای مفسران درباره مفهوم قوامون. پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، 4 (8)، 211-197.
واحدی، علی بن احمد (1411ق). أسباب نزول القرآن. چاپ اول. بیروت: دارالکتب العلمیة منشورات محمد علی بیضون.
Quranic Sciences and Tradition
Volume 58, Issue 2
(Autumn & Winter 2025 / 2026)
March 2026
Pages 519-542

Files

Share

How to cite

Statistics