The Literary Interpretation of Theological Verses in the Thought of al-Sharīf al-Murtaḍā A Typology of Theological Challenges and an Introduction to Literary Devices in al-Amālī

Document Type : Research Paper

Authors

1 PhD Student, PhD Student, Department of Qur’an and Hadith Studies, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran & PhD exchange candidate, Faculty of Religion, Culture and Society, Rijksuniversiteit Groningen, Netherlands

2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran

10.22059/jqst.2026.410413.670597

Abstract

This study seeks to identify the intellectual foundations and methodological orientation of the rationalist current of fourth-century Baghdad through an analysis of one of the few Shiʿi–Muʿtazilite works, namely Ghurar al-Fawāʾid wa Durar al-Qalāʾid by al-Sharīf al-Murtaḍā. In this work, adopting an approach aimed at resolving misconceptions, the author engages with theological verses and their interpretation (taʾwīl), striving to harmonize Qurʾānic verses and transmitted reports (riwāyāt) with Shiʿi–Muʿtazilite rational principles. Using a descriptive–analytical method, the present research examines the theologically challenging verses addressed in al-Amālī, offering a systematic classification of the theological challenges they present, as well as an analysis of al-Murtaḍā’s interpretive strategies. The findings indicate that these theological verses fall into four main categories: determinism (jabr) at 41.1%, anthropomorphic attributes (ṣifāt khabariyyah) at 26.4%, morally problematic divine acts (afʿāl qabīḥah) at 20.5%, and infallibility (ʿiṣmah) at 11.7%. Al-Sharīf al-Murtaḍā presents 93 interpretive responses to address the misconceptions raised by 31 theological verses in al-Amālī, employing 17 distinct literary devices in his theological interpretations. The most prominent of these include: “figurative interpretation”, “restriction of lexical signification”, “modification of the verb’s referent”, “rational justification”, and “lexical polysemy”. Among the various categories of theological challenges, the most frequently employed interpretive device is “figurative interpretation”, which appears in 25.5% of the responses related to the challenge of determinism, 42.8% in anthropomorphic attributes, 37.9% in morally problematic acts, and 27.7% in infallibility.

Keywords

Main Subjects

References

قرآن کریم
ابن‌تیمیة، احمد بن عبد الحلیم (1426). بیان تلبیس الجهمیة فی تأسیس بدعهم الکلامیة. المدینة: مجمع الملک فهد.
ــــــــــ (1425). مجموع الفتاوی. المدینة: مجمع الملک فهد.
ــــــــــ (1406). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة. الریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود.
ابن‌حزم، علی بن احمد (بی‌تا). الفصل فی الملل والأهواء والنحل. القاهرة: مکتبة الخانجی.
اشعری، علی بن اسماعیل (1432). الإبانة عن أصول الدیانة. الریاض: دارالفضیلة.
ــــــــــ (1980). مقالات الإسلامیین واختلاف المصلین، فیسبادن:‌دار فرانز شتایز.
امین، احمد (بی‌تا). ضحی الإسلام. القاهرة: مکتبة النهضة المصریة.
امین، محسن (1983). أعیان الشیعة. بیروت: دارالتعارف.
بدری، علی و مؤدب، سید رضا (1403). تحلیل تفسیری معنای مجازی «ید» در آیه «یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدیهِم» و نقد دیدگاه زمخشری. مجله پژوهش‌های قرآن و حدیث، 56 (1)، 111-131.
پاکتچی، احمد (1377). اسماء و صفات (صفات الهی در علم کلام). در دائرة المعارف بزرگ اسلامی. تهران: انتشارات مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج8: 624-628.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1414). معجم الأدباء. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
ذهبی، شمس‌الدین (1413). تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام. بیروت: دارالکتب العربی.
ــــــــــ (1424). بیروت: دارالغرب الإسلامی.
ــــــــــ (1963). میزان الإعتدال. بیروت: دارالمعرفة.
ــــــــــ (1405). سیر أعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
روحانی، سید مهدی (1979). بحوث مع أهل السنة والسلفیة. بی‌مک: المکتبة الإسلامیة.
سبحانی، جعفر (1425). عصمة الأنبیاء فی القرآن الکریم. بیروت: دارالولاء.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (بی‌تا). الملل والنحل. بیروت: مؤسسة الحلبی.
عقیلی، محمد بن عمرو (1404). الضعفاء الکبیر. بیروت: دارالمکتبة العلمیة.
ماتریدی، محمد بن محمد. التوحید. الإسکندریة: دارالجامعات المصریة.
مرتضی، علی بن الحسین (1954). أمالی المرتضى (غرر الفوائد ودرر القلائد). بیروت:‌دار إحیاء الکتب العربی.
ــــــــــ (1431)، الذخیرة فی علم الکلام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ــــــــــ (1381). الملخص فی أصول الدین. تهران: نشر دانشگاهی.
ــــــــــ (1985). رسائل الشریف المرتضی. قم: دارالقرآن الکریم.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1403). أوائل المقالات فی المذاهب والمختارات. بیروت: دارالکتاب الإسلامی.
نویهض، عادل (1409). معجم المفسرین «من صدر الإسلام وحتى العصر الحاضر». بیروت: مؤسسة نویهض الثقافیة.
هوشنگی، حسین (بی‌تا). تأویل (زمینه‌های کلامی و فلسفی تأویل). در دائرة المعارف بزرگ اسلامی. تهران: انتشارات مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج14: 380-387.
Abdulsater, Hussein (2017). Shiʿi Doctrines, Muʿtazili Theology: al-Sharīf al-Murtaḍā and the Imami Discourse. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Cook, Michael (2010). Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought. Cambridge: Cambridge University Press.
Wolfson, Harry Austryn (1976). The Philosophy Of The Kalam. Cambridge: Harvard University Press.
----- (1959) , Philosophical Implications of the problem of Divine attributes in the Kalam. Journal of the American Oriental society. 79 (3) , 73-80. https://www.jstor.org/stable/595847.
 
Quranic Sciences and Tradition
Volume 58, Issue 2
(Autumn & Winter 2025 / 2026)
March 2026
Pages 439-470

Files

Share

How to cite

Statistics