A Historical Study of the Scope of Taqīyyah in the Practice of Imām al-Ṣādiq (as) in His Engagement with Contemporary Scholars

Document Type : Research Paper

Authors

1 PhD, Department of Quran and Hadith Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran

2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.

10.22059/jqst.2026.404041.670538

Abstract

Taqīyyah, as one of the foundational doctrines in Shiʿi thought, has long attracted scholarly attention in theological, legal-theoretical, and juristic domains. However, its examination within a historical framework and in relation to the political, cultural, and social conditions of the time of Imām al-Ṣādiq (as) has received comparatively limited systematic analysis. The unprecedented expansion of the intellectual sphere during his lifetime, alongside his decisive role in establishing and articulating the principles of the Shiʿi school, renders the question of the scope and extent of taqīyyah in his interactions with contemporary scholars particularly significant. This study addresses the question of the extent to which Imām al-Ṣādiq (as) was compelled to practice taqīyyah in engagements with the intellectual elite of his time. Employing a descriptive–analytical method and drawing on library-based sources, the study advances the hypothesis that the application of taqīyyah was less a function of epistemic necessity and more a product of external considerations, particularly socio-political factors associated with the ruling caliphs and the broader societal context. The findings suggest that, in light of factors such as the fluidity of intellectual currents, the incomplete formation of juristic and theological schools, the superior scholarly standing of Imām al-Ṣādiq (as) relative to his contemporaries, and the distinction between the mass and the scholarly class, the Imam had limited need to resort to taqīyyah in scholarly contexts. Overall, the dynamic intellectual climate of the period enabled him to articulate and consolidate key Shiʿi teachings with minimal reliance on taqīyyah in his interactions with fellow scholars.

Keywords

References

ابن‌ ادریس، محمد بن احمد (۱۴۱۰ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (و المستطرفات)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن بابویه، محمد بن علی (1398ق)، توحید، تصحیح هاشم حسینی قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
ــــــــــ (۱۴۱۳ق)، من لا یحضره الفقیه، تصحیح علی‌‎اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
ابن حزم، على بن احمد (بی‌تا)، الإحکام فی أصول الأحکام، بیروت:‌دار الآفاق الجدیدة.
ابن قتیبه، ابومحمد عبدالله بن مسلم (1992م)، المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ــــــــــ (بی‌تا)، تأویل مختلف الحدیث، بی‌جا: المکتب الاسلامی-مؤسسة الإشراق.
ابوحنیفه، نعمان بن ثابت (1368ق)، العالم و المتعلم، تحقیق محمد زاهد الکوثری، قاهره: مکتبة الخانجی.
ابوزهره، محمد (بی‌تا)، مالک حیاته و عصره-آرائه و فقهه، مصر: دارالفکر العربی.
ابویوسف، یعقوب بن ابراهیم (1399ق)، الخراج، بیروت:‌دار المعرفة.
ــــــــــ (بی‌تا)، الآثار، حیدرآباد دکن: لجنة إحیاء المعارف النعمانیة.
‏‫بحرانی، یوسف بن احمد. (۱۳۶۳ش). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: جامعه مدرسین: قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
برقی، احمد بن محمد (1371ق)، المحاسن، ‏ تحقیق جلال‌الدین محدث، قم‏: دارالکتب الإسلامیه.
پاکتچی، احمد (1372ش)، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، مدخل ابوحنیفه، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران: انتشارات دائره المعارف بزرگ اسلامی.
ــــــــــ (1379ش)، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 9، مدخل اصحاب حدیث، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران: انتشارات دائره المعارف بزرگ اسلامی.
ــــــــــ (1380)، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 10، مدخل اوزان و مقادیر، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران: انتشارات دائره المعارف بزرگ اسلامی.
ــــــــــ (1389ش)، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 18، مدخل جعفر بن محمد، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران: انتشارات دائره المعارف بزرگ اسلامی.
ترمذی، محمد بن عیسی (1395ق)، سنن، تحقیق احمد محمد شاکر و محمد فؤاد عبدالباقی، مصر: شرکة مکتبة مصطفى البابی الحلبی.
جعفریان، رسول (1371ش)، مرجئه، قم: نشر خرم.
چلونگر، محمد علی، صادقانی، مجید، پیرمرادیان، مصطفی (1397ش)، بوم‌شناسی تاریخی جریان‌های فکری اصحاب ائمه (ع)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حیدر، اسد (1396ش)، گزیده امام صادق (ع) و مذاهب اهل سنت، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی.
خطیب بغدادی، احمد بن علی بن ثابت (1417ق)، تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ــــــــــ (1971م)، شرف أصحاب الحدیث، تحقیق محمد سعید اوغلی، آنکارا:‌دار إحیاء السنة النبویة.
خوارزمی، محمد بن محمود (بی‌تا)، جامع المسانید، بیروت:‌دار الکتب العلمیة.
ذهبی، محمد بن احمد (۱۳۸۲ق)، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تصحیح علی محمد البجاوی، بیروت:‌دار المعرفة للطباعة والنشر.
ــــــــــ (۱۴14ق)، سیر أعلام النبلاء، تصحیح شیخ شعیب الأرناؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة
راد، علی؛ عزیزی، سعید (1399ش)، تحلیل گفتمان احادیث تقیه حسن بن محبوب، مشکوة، 39 (147)، 24-52.
سید تقوی، علیرضا (1390ش)، دایره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل جهم بن صفوان، ج 19، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران: انتشارات دائره المعارف بزرگ اسلامی.
شافعی، محمد بن ادریس (۱۴۰۳ق)، الأم. بیروت:‌دار الفکر، چاپ دوم.
شم‌آبادی، مرضیه، بی‌بی زینب، حسینی، رضاداد، علیه (1400)، تاریخ‌گذاری روایات افتاء تقیه‌ای با روش تحلیل متن و اسناد، پژوهش‌های قرآن و حدیث، 2 (54)، 393-423.
ــــــــــ (1401)، کاربردشناسی روایات تقیه با تکیه بر بافت موقعیتی، کتاب قیم، 12 (27) شماره: 27، 237-258.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (1415ق)، الملل و النحل، تصحیح: علی حسن فاعور، بیروت: دارالمعرفة.
صفری، نعمت الله (1381ش)، نقش تقیه در استنباط، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۷ق‌)، تهذیب الأحکام، تصحیح حسن الموسوی خرسان، تهران:‌دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
عسقلانی، احمد بن علی بن حجر (١٣٢٥ق)، تهذیب التهذیب، حیدرآباد الدکن: مطبعة دائرة المعارف النظامیة.
فتحی، سمانه، رئیسیان، غلامرضا (1399)، بررسی نقش تقیه بر انحصار برخی از روایات ائمه اطهار (ع) در منابع اهل سنت (مطالعه موردی سفیان ثوری)، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 18 (51)، 105-141.
قانونی، صفرعلی؛ صفری، نعمت الله (1399ش)، اقدامات امام صادق (ع) در جهت رفع آسیب‌های فرهنگی شیعیان با تکیه به روایات تقیه، سخن تاریخ، 14 (32)، 7-30.
‏‫کشی، محمد بن عمر (۱۴۰۹ق)، اختیار معرفة الرجال-رجال الکشی، تصحیح حسن مصطفوی، مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینى، محمدبن‌یعقوب‏ (1407ق) الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران: دارالکتب ‌الإسلامیة.
گرامی، سید محمد هادی (1396ش)، نخستین اندیشه‌های حدیثی شیعه …، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
مازندرانی، محمد صالح (1382ق)، شرح الکافی-الأصول و الروضة، تحقیق ابوالحسن شعرانی، تهران: المکتبة الإسلامیة.
مجلسی، محمد باقر (1403ق)، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت:‌دار إحیاء التراث العربی.
ــــــــــ (1404ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تصحیح هاشم رسولی محلاتی، تهران:‌دار الکتب الإسلامیة.
مفید، محمد بن محمد (1413ق، الف)، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: موسسه آل البیت.
ــــــــــ (1413ق، ب)، اختصاص، تصحیح علی اکبر غفارى، قم‌: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
میرحسینی، یحیی، باباخانی، علی (1397ش)، تطور تاریخی راه کارهای تحقق تقیه در سیره ائمه شیعه (ع)، تاریخ اسلام، 19 (75)، 149-178.
نجفی، محمد حسن (بی‌تا)، جواهر الکلام،‌دار احیاء التراث العربی، بیروت: لبنان.
هاشمی، سید هاشم (بی‌تا)، تعارض الأدله و اختلاف الأحدیث (تقریر مباحث سماحة آیة الله السید علی سیستانی)، بی‌جا: بی‌نا.
Quranic Sciences and Tradition
Volume 58, Issue 2
(Autumn & Winter 2025 / 2026)
March 2026
Pages 391-415

Files

Share

How to cite

Statistics