A Conceptual Study of Taḍarruʿ in the Qurʾān with Emphasis on Its Etiquette, Objectives, and Obstacles

Document Type : Research Paper

Author

Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.

10.22059/jqst.2026.406197.670560

Abstract

Taḍarruʿ represents one of the deepest expressions of servitude (ʿubūdiyyah) in the Qurʾān, maintaining a direct relationship with faith (īmān), supplication (duʿāʾ), and humility (khushūʿ). This study aims to provide a conceptual analysis of this term and to elucidate its etiquette, objectives, and obstacles, thereby clarifying its role as an effective form of worship in both individual and social human life. The significance of this topic lies in the fact that taḍarruʿ, within the Qurʾānic framework, transcends a mere emotional state or reactive disposition; rather, it plays a fundamental role in attaining proximity to God (taqarrub ilā Allāh), reforming behavior, preserving and sustaining divine blessings, and overcoming heedlessness (ghaflah), self-conceit, and worldliness. Employing a descriptive–analytical method based on thematic exegesis, the study examines the lexical root ḍ-r-ʿ (ḍaraʿa) and its derivatives in the Qurʾān, analyzing their morphological and contextual functions in expressing the dynamism, continuity, and depth of taḍarruʿ. Additionally, the behavioral models of divine prophets in supplication and humility are explored as concrete and pedagogical examples that illustrate the role of this concept in shaping the believer's personality. The findings indicate that taḍarruʿ, when accompanied by inner humility and submissiveness, leads to greater proximity to God, enhances the efficacy of supplication, reforms human conduct, and averts afflictions. The realization of this form of worship requires adherence to proper etiquette and conditions, as well as conscious engagement with appropriate means. Moreover, the continuity of taḍarruʿ constitutes a fundamental factor in spiritual and ethical growth and in receiving divine grace.

Keywords

Main Subjects

References

قرآن کریم
ابن بادیس، عبد الحمید بن محمد (1424ق). تفسیر ابن بادیس فی مجالس التذکیر من کلام الحکیم الخبیر. بیروت:‌دار الکتب العلمیة.
ابن‌عاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر و التنویر من التفسیر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‌عجیبه، احمد (2010م). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید. تحقیق: عمر احمد راوی، چاپ سوم. بیروت:‌دار الکتب العلمی.
ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب (1422ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. تحقیق: عبدالسلام عبدالشافی محمد. بیروت:‌دار الکتب العلمیة.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت:‌دار الکتب العلمیة.
ابن‌منظور، محمّدبن مکرّم (1363ق). لسان العرب. چاپ دوم. قم: ادب الحوزه.
البدر، عبد الرزاق بن عبد المحسن (1434ق). فقه الأدعیة و الأذکار. الریاض: مکتبة‌دار المنهاج.
بستانی، فؤاد افرام (1375ش). فرهنگ ابجدی. ترجمه رضا مهیار. تهران: اسلامی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت:‌دار إحیاء التراث العربی.
الجزائری، ابوبکر جابر (۱۴۱۶ق). أیسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر. المدینة المنورة: مکتبة العلوم و الحکم.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (بی‌تا). الصحاح. تصحیح: احمد ‌عبدالغفور ‌عطار. بیروت: دارالعلم للملایین.
حسینی همدانی، محمد (1380ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن. تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران: لطفی.
حنبکه میدانی، عبدالرحمن حسن (1420ق). معارج التفکر و دقائق التدبر. دمشق:‌دار القلم.
حومد، اسعد (1419ق). أیسر التفاسیر. تصحیح محمد متولی الشعراوی. بی‌جا، بی‌نا.
حوی، سعید (1424ق). الأساس فی التفسیر. القاهره:‌دار السلام.
خلیل بن احمد الفراهیدی، ابو عبد الرحمن (1409ق). العین. قم المقدسة: هجرت.
الراغب الأصفهانی (1426ق). مفردات ألفاظ القرآن. تحقیق صفوان عدنان داوودی. قم المقدسة: منشورات طلیعة النور.
رضایی‌اصفهانی، محمدعلی (۱۳۸۷ش). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
زبیدی، محمد بن محمد (بی‌تا). تاج‌العروس. تصحیح: علی شیری. بیروت: دارالفکر.
السعدی، عبدالرحمن (1421ق). ‌تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنان. چاپ دوم. بیروت:‌دار إحیاء التراث العربی.
السمین الحلبی، أحمد بن یوسف (1417ق). عمدة الحفاظ فی تفسیر أشرف الألفاظ. تحقیق: محمد باسل عیون السود. بیروت:‌دار الکتب العلمیة.
طباطبایی، محمد حسین (1378ش). تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی. چاپ11. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1377ش). ترجمه تفسیر جوامع الجامع. مشهد مقدس: آستان قدس رضوی.
طنطاوی، محمد سید (1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. القاهرة: نهضة مصر.
عرقسوس، طلال بن مصطفی (2004م). التوسل فی کتاب الله عزوجل. المدینة المنورة، الجامعة الإسلامیة.
العسکری، أبو هلال (2009م). الفروق اللغویة، تحقیق محمد باسل عیون السود. بیروت:‌دار الکتب العلمیة.
فریدونی، محمدرضا (1400ش). سلوک سائلانه. قم: تمدن نوین اسلامی.
فضل‌‌الله، محمدحسین (1439ق). تفسیر من وحی القرآن. چاپ سوم. بیروت:‌دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
فیروزآبادی، مجدالدین أبوطاهر (1996م). بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز. القاهرة: لجنة إحیاء التراث الإسلامی.
قرشی، علی اکبر (1371ش). قاموس قرآن. تهران:‌دار الکتب الإسلامیة.
کلینی، محمد بن یعقوب (1365ش). الکافی. تهران:‌دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1403ق). بحار الأنوار. بیروت:‌دار إحیاء التراث العربی.
مجلسی، محمّد باقر بن محمّد تقی (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. چاپ دوم. بی‌جا:‌دار الکتب الإسلامیة.
مدرسی، محمدتقی (1419ق). من هدی القرآن. تهران:‌دار محبی الحسین علیه السلام.
المراغی، احمد مصطفی (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت:‌دار الفکر.
معلوف، لویس (1415ق). المنجد فی اللغة. بیروت:‌دار المشرق.
مکارم شیرازی، ناصر (1374ش). ‌تفسیر نمونه. چاپ 32. تهران:‌دار الکتب الإسلامیة.
نووی، محمد (1417ق). مراح لبید لکشف معنی القرآن المجید. بیروت:‌دار الکتب العلمیة.
Quranic Sciences and Tradition
Volume 58, Issue 2
(Autumn & Winter 2025 / 2026)
March 2026
Pages 369-389

Files

Share

How to cite

Statistics