موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 Elaborating ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī’s Theory of ‘Guidance by Divine Command’ and Evaluating the Criticisms Raised Against It بسط نظریۀ «هدایت به‌‌امر» علامه طباطبائی و ارزیابی نقدهای وارد بر آن‏ 3 19 108994 10.22059/jqst.2026.411767.670609 FA رضا کریمی استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. 0000-0002-2193-7789 Journal Article 2026 02 22 Although ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī's exegetical view of the doctrine of imāma (Imamate) has philosophical and mystical antecedents and foundations, he formulates it primarily through the method of interpreting the Qur'an by means of the Qur'an (tafsīr al-Qurʾān bi-l-Qurʾān). This characteristic—explaining philosophical and theological issues through the language of the Qur'an—has resulted in a profound and multilayered account that requires further elaboration and clarification. The principal aim of this article is to develop and further explain ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī's theory of hidāya bi-l-'amr (guidance by divine command) and to evaluate the criticisms raised against it. The study hypothesizes that elaborating this theory contributes to a deeper understanding of the doctrine of Imamate and that the criticisms of its opponents largely result from an insufficient appreciation of the depth and implications of the theory. Employing an analytical method, the study demonstrates that one of the most illuminating expressions for understanding Imamate is ulū al-'amr (those vested with authority), which requires a precise analysis of the term 'amr (command). According to ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī, 'amr refers to the inner dimension (bāṭin) and malakūt (metaphysical dominion) of this world. Accordingly, ulū al-'amr are those who possess access to its inner reality and malakūt. Thus, as also supported by hadith reports, the heart of the Imam serves as the locus for the divine will. Understanding this point has important implications for the doctrine of Imamate. In particular, the theory of hidāya bi-l-'amr can explain the esoteric dimension of the status of the Imam and thereby make possible a two-layered interpretation of the verses concerning wilāya (divinely sanctioned authority) and Imamate, comprising both tanzīl (revelatory/literal application) and taʾwīl (esoteric interpretation). Following an explanation of the definition and implications of the theory, the article examines the difficulties associated with it that have led some Shiite scholars to criticize it. The study then provides a brief response to these criticisms. دیدگاه تفسیری علامه طباطبائی درباره امامت، گرچه پیشینه و جوهرۀ فلسفی عرفانی دارد، اما بر اساس تفسیر قرآن به قرآن تبیین شده‌است. این ویژگی (توضیح مسائل حکمی به زبان قرآن) موجب تبیین عمیق و چندلایه شده که نیازمند بسط و تفصیل است. مسئله اصلی این مقاله بسط و توضیح بیشتر نظریۀ «هدایت به‌امر» علامه طباطبائی است که در همین راستا نقدهای وارد بر آن ارزیابی شده‌اند. فرضیه این مقاله این است که بسط این نظریه موجب درک بیشتر مسئله امامت می‌شود و نقد منتقدان به دلیل عدم درک کافی از عمق این نظریه است. این مقاله به روش تحلیلی نوشته شده و نشان می‌دهد که یکی از راهگشاترین تعابیر امامت، کلمه «اولی‌الامر» است که برای آن تحلیل کلمه ضرروی است. بر اساس تفسیر علامه طباطبائی، «امر» بیانگر باطن این جهان و ملکوت آن است؛ بنابراین، اولی‌الامر هم صاحب باطن و ملکوت است. پس، همان‌طور که احادیث هم تایید می‌کنند، قلب امام ظرف اراده خداوند است. درک این مسئله نتایج مهمی دارد که در ادامه مقاله مورد اشاره قرار می‌گیرند. اینجاست که نظریۀ «هدایت به‌امر» می‌تواند باطنی بودن مقام امامت را تبیین کند و در نتیجه امکان تفسیر دولایه (تنزیلی تأویلی) از آیات ولایت و امامت فراهم ‌شود. پس از تبیین تعریف و آثار نظریه، در ادامه مقاله به دشواری‌های آن پرداخته شده که موجب نقدهای برخی محققین شیعی شده‌است. در این مقاله پاسخ این نقدها اجمالاً بیان گردیده‌است. https://jqst.ut.ac.ir/article_108994_c48ed970fa0f2b765ae170ee004d13a9.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 A Quranic Analysis of the Spiritual Development and Evolution of Earlier Religious Centers (Babylon/Jerusalem and Mecca/Medina) تحلیلی قرآنی از سیر و تکامل معنوی مرکزیتهای دینی پیشین (بابل/اورشلیم و مکه/مدینه)‏ 21 46 108995 10.22059/jqst.2026.410226.670593 FA ابوالفضل خوش‌منش دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-9920-2419 Journal Article 2026 01 28 Most ancient religions developed centers of religious significance based on factors such as the birthplace of a prophet, the existence of a principal temple, or the occurrence of important religious, political, and heroic events. Over time, however, many of these centers declined or lost their spiritual functions. Babylon, Jerusalem, Mecca, and Medina, despite their differences, are four cities that have remained significant in this regard. The present study demonstrates that the fate of Babylon became intertwined with transgression and corruption, ultimately leading to its decline; Jerusalem, which once became the center of Solomon's kingdom and retained certain religious and spiritual legacies, was transformed into an ethnic and racial center and became detached from the spirituality of the earlier prophets. Mecca, despite its significance as Umm al-Qurā (the Mother of Cities), Balad Amīn (the Secure City), Balad Ḥarām (the Sacred City), and the location of al-Masjid al-Ḥarām (the Sacred Mosque), ultimately did not become a suitable host for the Final Prophet and his revealed law. Following his expulsion from Mecca, the Prophet established in Medina the foundations of a religious and human civilization free from the contamination of polytheism and tribal and racial conflicts. Many dimensions of this model remain worthy of further investigation and reconsideration. The central concern of this article is the instability of earlier religious centers and the enduring significance of Medina as a model of religious and spiritual civilization that remains relevant for the study and evaluation of civilization and human society in the contemporary world. The centrality of God and His Messenger, the theoretical and practical presentation of Islam and the ḥanīf religion (the primordial monotheistic faith), the religion of fiṭra (primordial human nature), and the virtues of piety, knowledge, and wisdom constitute among the civilizational dimensions of the Prophet's Medina. اغلب دین‌های کهن مرکزیت‌هایی برای خود داشته‌اند که به اعتباراتی همچون زادگاه پیامبر، وجود معبد اصلی، وقوع برخی رویدادهای مهم دینی، سیاسی و حماسی و مانند آن شکل گرفته‌اند. اغلب مرکزیت‌های مزبور در گذر زمان به اضمحلال و افول گراییده یا کارکردهای معنوی خود را از دست داده‌اند. «بابل»، «اورشلیم»، «مکه» و «مدینه»، با تفاوت‌هایی که داشته‌اند، چهار شهر همچنان مهم در این بابند. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که سرنوشت بابل با طغیان و فساد گره خورد و رو به نابودی رفت، اورشلیم که روزگاری مرکزیت ملک سلیمان شد و برخی آثار دینی و معنوی نیز بر جای نهاد، مبدل به مرکزیتی قومی و نژادی شد و از معنویت پیامبران پیشین تهی ماند، مکه نیز با همه اهمیتی که به عنوان «امّ‌القری»، «بلد امین»، «بلد حرام» و جایگاه «مسجدالحرام» دارد، در نهایت میزبان شایسته‌ای برای پیامبر خاتم و شریعت آن نگردید. پیامبر پس از اخراج از مکه، شالوده‌های مدنیّتی دینی و انسانی را به دور از آلودگی‌های شرک و منازعات قبیله‌ای و نژادی در مدینه بنا نهاد که بسیاری از ابعاد آن همچنان در خور واکاوی و بازخوانی است. مساله مقاله ناپایی مرکزیت‌های دینی پیشین و پایایی مدینةالنبی به‌مثابۀ یک الگوی مدنیت دینی و معنویِ همچنان قابل مطالعه و بررسی برای تمدن و مدنیت حاضر در دنیای کنونی است. موقعیت محوری خداوند متعال و فرستاده او (ص)، عرضۀ نظری و عملی «اسلام» و «آیین حنیف» و دین «فطرت»، فضیلت تقوا و علم و حکمت، گسترۀ تأثیر و نفوذ زبانی و فرهنگی برخی از ابعاد تمدنی مدینة‌النبی‌اند. https://jqst.ut.ac.ir/article_108995_74b695e16a826b6a59ad8161c3fa97c7.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 08 23 Assessing the Possibility of Dispensing with Isnād Evaluation in al-Kāfī A Critique of Ayatollah Shubayrī Zanjānī’s View on the Necessity of Isnād Evaluation of the Traditions in al-Kāfī امکان‌سنجی بی‌نیازی کتاب کافی از ارزیابی سندی‏ نقدی بردیدگاه حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی بر لزوم ارزیابی‌سندی احادیث کافی 51 82 108996 10.22059/jqst.2026.414826.670645 FA محمد کاظم توکلی اسلامی دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0002-9493-5925 سید محمود هل اتایی استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2026 05 20 It is reasonable to maintain that the numerous commendations of al-Kulaynī's al-Kāfī, the lengthy period of its compilation, or the claim that the work was presented to the Imam of the Age (Imām al-ʿAṣr) do not, in themselves, constitute sufficiently strong evidence to establish the authenticity of every individual tradition contained in al-Kāfī. Nevertheless, al-Kulaynī's explicit testimony to the authenticity of the traditions and his insistence on recording their chains of transmission (asānīd) deserve careful consideration. In the preface to his work, al-Kulaynī attests to the soundness of the traditions in al-Kāfī and regards acting upon the traditions contained therein as acting upon authentic reports (āthār ṣaḥīḥa). Despite this, specialists in ʿilm al-rijāl (the science of hadith transmitters), including Ayatollah Shubayrī Zanjānī, have questioned the evidentiary force of al-Kulaynī's testimony with respect to both its semantic scope and its probative authority. In an article published under the title “The Necessity of Isnād Evaluation of the Traditions of al-Kāfī,” he presents several objections and argues for the necessity of evaluating the chains of transmission. The present study critically and analytically examines these objections. The findings indicate that accepting the objections raised by specialists in rijāl is difficult. First, the apparent scope of al-Kulaynī's testimony encompasses all the traditions of the work, and there is no qualifying evidence sufficient to restrict this general implication. Furthermore, the weakening of some of al-Kulaynī's transmitters by later specialists in rijāl does not invalidate his general testimony concerning the authenticity of the traditions. This is because such evaluations may be based on conjectural reasoning, may entail the simultaneous attribution of reliability and weakness to the transmitter or transmitters from whom the criticized narrator transmitted, and may suffer from an unknown chain underlying the judgment of weakness. Conversely, the objection that al-Kulaynī's testimony is based on conjecture and that its probative force is restricted to al-Kulaynī himself also appears unfounded. First, the objection based on conjectural knowledge would, by the same reasoning, undermine the probative value of the evaluations made by specialists in rijāl. Second, the alleged conjectural indicators can ultimately be reduced to sensory or directly ascertainable evidence. Third, al-Kulaynī's consistent insistence on recording chains of transmission throughout al-Kāfī indicates a selection process based on the directly established reliability of transmitters. Even assuming that al-Kulaynī relied on conjectural indicators, his testimony would generate a stronger probability than the conjectural indicators employed by specialists in rijāl. Finally, it should be emphasized that the conclusion of this study is limited to the dispensability of al-Kāfī from systematic isnād evaluation and does not imply permission to rely indiscriminately on all traditions contained in the work. Rather, the traditions should be evaluated against the standards of rational and ethical self-evidence. پذیرفتنی است که ستایش‌های انبوه پیرامون کتاب کافی و کلینی، به‌درازا کشیدن زمان تألیف یا ادعای عرضۀ آن به امام عصر (عج)، دلایل نیرومندی نیستند تا به درستی یکایک روایات کافی رهنمود کنند. لیک، گواهی کلینی بر صحت روایات و پافشاری او بر یادکرد زنجیرۀ راویان درخور درنگ است؛ کلینی در پیش‌گذاردۀ کتاب، به‌صحت روایات کافی گواهی می‌دهد و عمل به احادیث کتاب خویش را عمل به آثار صحیحه دانسته است. با این همه، ویژه‌دانان رجال، از آن دسته، حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی (حفظه‌الله) در مقاله‌ای که از ایشان با عنوان «لزوم ارزیابی سندی احادیث کافی» منتشر شده است، با درانداختن اشکالاتی چند، گواهی کلینی را در دوگانه قلمروی دلالت و حجیت ناکارآمد پنداشته و به بایستگی ارزیابی سندی گراییده‌اند. نوشتگر این پژوهش با رویکردی تحلیلی-انتقادی به سنجش‌گری ایرادات مطرح‌شده همت گمارده است. دستاوردهای جستار پیش‌رو نشان می‌دهد که همدلی با اشکالات رجالیان دشوار است؛ چه، از سویی، ظهور گواهی کلینی همه روایات را دربرمی‌گیرد و مخصصی از این ظهور فرو‌نمی‌کاهد. افزون بر این، تضعیف برخی راویان کلینی به‌دست رجالیان، از آن رو که به جهت پایه‌مندی در حدس، استلزام اجتماع وثاقت و ضعف در ناقل/ناقلان از راویِ تضعیف شده (تناقض در ارزیابی رجالیان)، و نیز ناشناختگی زنجیرۀ تضعیف، بی‌اعتبار است، ناقض گواهی کلینی بر عموم صحت نیست. از دگر سو، ایراد حدسیت گواهی و ویژه‌سازی حجیت به شخص کلینی نیز بی‌پایه می‌نماید؛ نخست، ایراد حدسیت، به‌گونه‌ای وارونه حجیت ارزشیابی‌های رجالیان را نیز می‌ستاند. دوم، قراین حدسی ادعا شده انحلال به حس دارند، سوم، پافشاری کلینی بر یادکرد پیوسته اسناد در سراسر کافی نشان از گزینش مبتنی بر وثاقت حسی راویان دارد. همچنین با فرض تکیه کلینی بر قراین حدسی، گفتهِ او ظن نیرومندتری از قراین حدسی رجالیان پدید می‌آورد. در پایان، تذکار این نکته بایسته است که نتیجه این جستار، تنها بی‌نیازی کافی از ارزیابی سندی است نه رواداشت استناد به کلیه روایات کافی. وانگهی، شایسته است روایات با سنج‌مایۀ بداهت عقلی و اخلاقی آزموده شوند. https://jqst.ut.ac.ir/article_108996_df6517cd47bcdb19743217bb6597609a.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 A Literary and Rhetorical Analysis of the Syntactic Coordination of the Word Arjulakum in the Qur’anic Verse on Ablution واکاوی ادبی - بلاغی مسئلۀ عطف واژۀ «أَرجُلَکُم» در آیۀ وضو‏ 85 105 108997 10.22059/jqst.2026.408320.670572 FA محمدجواد حسن‌پوری دانش‌آموختۀ دکترا، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0003-9559-826X Journal Article 2025 12 17 This study examines the rhetorical implications of the ruling concerning the purification of the feet in verse 6 of Sūrat al-Māʾida (the verse of ablution, Āyat al-Wuḍūʾ). The longstanding juristic disagreement between Shiites and Sunnis concerning the manner of purifying the feet stems from differing interpretations of the syntactic antecedent to which the word arjulakum (أَرْجُلَکُمْ) is coordinated in the verse. Since reliance solely on syntactic rules is insufficient to resolve this issue, the present study seeks to determine, from the perspective of rhetoric, which syntactic position provides the more correct and eloquent coordination. Employing a descriptive-analytical method and drawing on library-based sources, the study first examines the various grammatical analyses of arjulakum proposed by the two Islamic legal traditions and subsequently subjects them to critical analysis from the perspective of Arabic rhetoric. The findings indicate that the grammatical interpretation according to which arjulakum is coordinated with wujūhakum wa-aydiyakum (your faces and your hands) is inconsistent with the principles of eloquence because the intervening clause wa-imsaḥū bi-ruʾūsikum (and wipe your heads) separates the coordinated element from its antecedent, thereby producing both verbal and semantic complexity (taʿqīd lafẓī wa-maʿnawī). By contrast, coordinating arjulakum with bi-ruʾūsikum is consistent with the principles of Arabic rhetoric. On the basis of the decisive rhetorical arguments, the study concludes that the proper ruling concerning the purification of the feet in the verse of ablution is wiping (masḥ). The findings demonstrate that the arrangement and syntactic organization of the words in the verse convey the divine intent in the most precise and eloquent manner and may contribute to resolving longstanding juristic and literary disputes concerning the interpretation of the verse. پژوهش حاضر به بررسی بلاغی حکم طهارت پاها در آیۀ ششم سورۀ مبارکه مائده (آیۀ وضو) پرداخته است. اختلاف دیرینۀ فقهی میان شیعه و اهل سنت بر سر نحوۀ طهارت پاها، ناشی از اختلاف در تعیین معطوف‌علیه واژه «أَرجُلَکم» در آیۀ وضو است. با توجه به این‌که استناد صرف به قواعد نحوی در حل این چالش کافی نبوده است، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که از منظر علم بلاغت، عطف بر کدام موضع صحیح و بلیغ است؟ این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به بررسی وجوه مختلف اعرابی واژه «أَرجُلَکم» از دیدگاه نحوی فریقین پرداخته و سپس آن‌ها را از منظر علم بلاغت تحلیل انتقادی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد دیدگاه نحوی قائلان به عطف «أَرجُلَکم» بر «وُجُوهَکم وَأَیدِیکم»، به دلیل ایجاد فاصله توسط جملۀ اجنبی (وَامسَحُوا بِرُءُوسِکم) میان معطوف‌علیه و معطوف، مخالف با اصول فصاحت کلام و پدیدآورنده تعقید لفظی و معنوی است؛ و تنها عطف بر «بِرُءُوسِکم» با اصول علم بلاغت سازگار است. بر اساس استدلال‌های بلاغی قاطع، حکم صحیح برای طهارت پاها در آیۀ وضو، مسح است. این پژوهش نشان می‌دهد نظم و چینش واژگان در آیه، مقصود الهی را به دقیق‌ترین و رساترین شکل بیان کرده و می‌تواند در حل مناقشات فقهی-ادبی مؤثر باشد. https://jqst.ut.ac.ir/article_108997_563b8f1e5c186513fc2dca44a534f2c7.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 Geographical Localization and Analysis of the Referents of Baḥr and Yamm in the Qur’an مکان‌یابی و تحلیل جغرافیایی مصادیق «بحر» و «یمّ» در قرآن کریم‏ 107 139 108998 10.22059/jqst.2026.414899.670647 FA کاظم استادی دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم و معارف قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران. 0000-0002-4250-3189 Journal Article 2026 05 25 This study aims to investigate the geographical and semantic dimensions of the Qur'anic terms baḥr (sea) and yamm (large body of water/sea) in order to identify their concrete referents within the historical geography of the period of revelation. Employing a comparative approach based on lexical analysis of Arabic and Syriac, the frequency of occurrence of these terms—41 instances of baḥr and 7 instances of yamm—and the contextual analysis of the relevant verses, the study examines the semantic implications of these terms. The findings demonstrate that, in the Qur'an, these terms are not merely general concepts but are often used as definite nouns referring to bodies of water known to the original audience. The study categorizes the relevant verses into three domains: narrative-historical, cosmic-signological, and eschatological-parabolic. The evidence indicates that, in the verses containing baḥr and yamm, the Gulf of Aqaba and its surrounding regions, including Midian and Mount Sinai, constitute the principal geographical setting for the events associated with these terms. This geographical concentration suggests that although the Qur'anic uses of baḥr and yamm are conceptually general, at the level of reference they point to a specific geographical area in the ancient Near East. Accordingly, geography in the Qur'an is not merely a setting for narrative events but also constitutes an influential element in the formation of the text's semantic and historical meanings. پژوهش پیش‌رو، با هدف واکاوی جغرافیایی و معناشناختی واژگان «بحر» و «یمّ» در قرآن کریم، به دنبال تبیین مصادیق عینی این مفاهیم در بستر جغرافیای تاریخی عصر نزول است. این پژوهش با روشی تطبیقی و مبتنی بر تحلیل لغوی (عربی و سریانی)، بسامد کاربرد این واژگان (۴۱ بار «بحر» و ۷ بار «یمّ») و سیاق آیات، به بررسی دلالت‌های این اصطلاحات پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این واژگان در قرآن نه صرفاً مفاهیمی عام، بلکه غالباً به عنوان اسمای معرفه برای ارجاع به پهنه‌های آبیِ شناخته‌شده برای مخاطبان نخستین به‌کار رفته‌اند. پژوهش حاضر با طبقه‌بندی آیات در سه حوزه «روایی-تاریخی، آفاقی-نشانه‌شناختی و تمثیلی-قیامتی»، شواهد روشنی ارائه می‌دهد که در آیات بحر و یم، مصداق «خلیج عقبه» و مناطق مجاور آن (نظیر مدین و طور سینا) کانون جغرافیایی اصلی برای رویدادهای مرتبط با این واژگان است. چنین تمرکزی گویای آن است که کاربردهای قرآنی «بحر» و «یمّ» هرچند از نظر مفهومی عام‌اند، اما در سطح مصداقی، به پهنه‌ای مشخص از جغرافیای خاور نزدیک اشاره دارند. بر این اساس، جغرافیا در قرآن، صرفاً زمینۀ روایت نیست، بلکه عنصری مؤثر در شکل‌گیری دلالت‌های معنایی و تاریخی متن به شمار می‌آید. https://jqst.ut.ac.ir/article_108998_f1f110f8c26ef054980368da6c19652e.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 A Semantic Reappraisal of ʿAdhāb and Wathāq in Sūrat al-Fajr An Etymological, Morphological, and Contextual Analysis Based on Qur’anic Evidence بازخوانی معناشناختی «عذاب» و «وثاق» در سورۀ فجر‏ تحلیلی ریشه‌شاختی، صرفی و سیاقی با تکیه بر شواهد قرآنی 141 161 108999 10.22059/jqst.2026.415829.670658 FA سید حسین کریم‌پور استادیار، گروه معارف اسلامی، واحد رودسر، دانشگاه آزاد اسلامی، رودسر، ایران 0000-0003-2047-2833 Journal Article 2026 06 05 Verses 25–26 of Sūrat al-Fajr have long been discussed with regard to the semantic relationship between ʿadhāb (punishment) and wathāq (bondage/restraint), as well as their connection with the concept of life expressed by li-ḥayātī within the context of the verses. Employing a descriptive-analytical approach, this study revisits these verses through historical etymology, morphological analysis, examination of Qur'anic readings (qirāʾāt), and contextual interpretation. The findings indicate that the root ʿ-dh-b (ʿayn-dhāl-bāʾ) was associated in the earlier layers of the Arabic language with meanings such as purification, clarification, and removal of impurities. On this basis, taʿdhīb should not be understood merely as punishment but can also be interpreted as a process of removing spiritual impurities and purifying the self. Likewise, the verb yūthiqu (یُوثِقُ), which occurs only once in the Qur'an, can, in light of the semantic potential of the ifʿāl form (bāb al-ifʿāl) and contextual evidence, be interpreted as denoting the removal of wathāq, that is, the release of bonds that constrain the human soul. Accordingly, taʿdhīb and īthāq may be regarded as two complementary stages of a single process of existential transformation: purification from impurities and liberation from constraints. The novelty of this study lies in explaining the semantic coherence between these two verbs on the basis of the pattern of “removal and elimination” (salb wa-izāla) and in offering a semantic-existential reading of the concluding verses of Sūrat al-Fajr, whereby ʿadhāb acquires its meaning in relation to the human return to authentic life. آیات ۲۵ و ۲۶ سورۀ فجر از جمله آیات بحث‌برانگیز قرآن در تبیین رابطۀ معنایی میان «عذاب» و «وثاق» و پیوند آن‌ها با حقیقت حیات («لِحَیاتِی») در سیاق آیات است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از ریشه‌شناسی تاریخی، تحلیل صرفی، بررسی قرائات و تحلیل سیاقی، به بازخوانی این آیات می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مادۀ «عذب» در لایه‌های کهن زبان عربی با مفاهیمی چون زلال‌سازی و زدودن آلودگی پیوند داشته‌است. بر این اساس، «تعذیب» در باب تفعیل را می‌توان در افقی معناشناختی، ناظر به سلب کدورت و پالایش نفس دانست. همچنین از آنجا که فعل «یوثِقُ» تنها یک‌بار در قرآن کریم به کار رفته‌است، تعیین معنای آن نیازمند توجه هم‌زمان به ظرفیت‌های دلالی باب إفعال و قرائن سیاقی است. در این چارچوب، و با توجه به امکان دلالت برخی افعال باب إفعال بر سلب و ازاله، تفسیر «إیثاق» در این آیات به معنای سلب وثاق و گشودن بندهای تنیده‌شده بر نفس پذیرفتنی است. بر پایۀ این تحلیل، «تعذیب» و «إیثاق» دو مرحلۀ مکمل از یک فرآیند واحد تحول وجودی‌اند: زدودن آلودگی‌ها و رهایی از قیود. نوآوری پژوهش در تبیین انسجام معنایی این دو فعل بر اساس الگوی «سلب و ازاله» و ارائۀ خوانشی وجودی-معناشناختی از آیات پایانی سورۀ فجر است؛ خوانشی که عذاب را در نسبت با بازگشت انسان به حیات حقیقی تفسیر می‌کند. https://jqst.ut.ac.ir/article_108999_92dd4a32315f965ab9d75d1eef78383c.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 An Analysis of the Components of Divine Hearing in the Qur’an with Emphasis on the Co-occurrence of the Divine Names (ʿAlīm, Baṣīr, Qarīb, and al-Duʿāʾ) واکاوی مؤلفه‌های سمع الهی در قرآن کریم با تأکید بر همنشینی اسماء (علیم، بصیر، قریب و الدعا)‏ 163 187 109000 10.22059/jqst.2026.413582.670630 FA سمیه ابرقویی پوده دانشجوی دکترا، گروه قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. 0000-0001-6996-5554 زهرا صرفی دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران. 0000-0002-0452-2637 Journal Article 2026 05 02 This study aims to investigate the conceptual network and semantic implications of the divine attribute al-Samīʿ (the All-Hearing) in the Qur'an and to analyze its co-occurrence with other Divine Names. The central research question concerns how, in light of the verses of revelation, God's comprehensive knowledge and presence encompass what is heard, seen, and concealed within existence. The study employs content analysis and textual examination of Qur'anic verses related to divine hearing. The identified verses were categorized according to thematic codes and subsequently interpreted through authoritative exegetical and hadith sources. The findings indicate that the attribute al-Samīʿ occurs most frequently in conjunction with the Divine Name al-ʿAlīm (the All-Knowing), manifesting itself across three domains: utterances, actions, and inner secrets. The next most significant co-occurrence is al-Samīʿ al-Baṣīr (the All-Hearing, the All-Seeing), which signifies God's absolute supervision over creation and human actions. Furthermore, the expressions Samīʿ al-Duʿāʾ (the One who hears supplication) and Samīʿ-un Qarīb (the One who is All-Hearing and Near) highlight the dimensions of divine responsiveness and the ontological proximity of God. Accordingly, divine hearing is an eternal and essential attribute, transcending physical means and constituting an aspect of the Divine Essence. The results demonstrate that belief in God as al-Samīʿ, beyond its theological implications, has profound educational and spiritual effects, including cultivating a sense of vigilance in speech and conduct, avoiding frivolous and vain utterances, and strengthening hope for the acceptance of supplications. Indeed, constant awareness of being in the presence of the All-Hearing God guides believers toward self-purification and a continuous connection with the Source of existence. این پژوهش با هدف واکاوی شبکۀ مفاهیم و دلالت‌های صفات «سمیع» در قرآن کریم و تحلیل هم‌نشینی این اسم با سایر اسماء حسنای الهی انجام یافته‌است. مسئلۀ اصلی تحقیق، تبیین چگونگی احاطۀ علمی و حضوری خداوند بر مسموعات، مبصرات و مکنونات هستی در پرتو آیات وحی است.روش مورد استفاده در این مطالعه، «تحلیل محتوا» و واکاوی متنی آیات مرتبط با سمع الهی است. در این راستا، آیات استخراج‌شده بر اساس کدهای موضوعی دسته‌بندی و با بهره‌گیری از منابع تفسیری و روایی معتبر، مورد تبیین قرار گرفته‌اند.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که صفت سمیع در قرآن کریم بیشترین هم‌نشینی را با اسم «علیم» دارد که در سه ساحتِ اقوال، افعال و اسرار باطنی تجلی می‌یابد. در مرتبۀ بعد، هم‌نشینی «سمیع بصیر» بر نظارت مطلق الهی در نظام خلقت و کنش‌های انسانی دلالت دارد. همچنین ترکیب‌های «سمیع‌الدعا» و «سمیع قریب» وجهِ اجابت‌گری و قرب وجودی حق‌تعالی را برجسته می‌سازند. بر اساس این تحلیل، سمع الهی صفتی ازلی و ذاتی است که منزه از ابزارهای جسمانی بوده و عینِ ذات باری‌تعالی محسوب می‌شود.نتایج پژوهش حاکی از آن است که اعتقاد به سمیع بودن پروردگار، افزون بر ابعاد الهیاتی، دارای آثار تربیتی عمیقی همچون ایجاد روحیۀ مراقبه در گفتار و رفتار، دوری از اقوال لغو و تقویت امید به اجابت در دعا است. در واقع، حضورِ همیشگی در محضر خدای سمیع، بنده را به سوی تزکیه نفس و پیوند مستمر با مبدأ هستی سوق می‌دهد. https://jqst.ut.ac.ir/article_109000_6a6331cd682c28bd1d95cb865c69cbdd.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 An Examination and Evaluation of the Application of the “Īyāka Aʿnī wa-Ismaʿī Yā Jārah” Principle in al-Ṣāfī A Comparative Study with al-Mīzān بررسی و ارزیابی کاربست قاعده «إیّاک أعنی واسمعی یا جاره» در تفسیر الصافی‏ مطالعۀ تطبیقی با تفسیر المیزان 189 209 109001 10.22059/jqst.2026.416732.670665 FA علیرضا حیدری سه ده استادیار، گروه آموزشی معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. 0009-0008-4029-2841 Journal Article 2026 06 16 The principle of “Īyāka Aʿnī wa-Ismaʿī Yā Jārah” (addressing one person while intending another as the actual addressee) is a well-known interpretive principle used in Qur'anic exegesis to explain indirect forms of address. Nevertheless, methodological disagreements persist concerning its scope of validity and the criteria governing its application, particularly in al-Ṣāfī. This study aims to critically examine the application of this principle in al-Ṣāfī, with particular emphasis on a comparative analysis with al-Mīzān. Employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, the study examines the exegetical applications of the principle in the two works. The findings indicate that Fayḍ al-Kāshānī, relying on the narrations of the Ahl al-Bayt (the Household of the Prophet) and the principle of ʿiṣma (infallibility), adopts a broader scope for the application of this principle. By contrast, ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī, emphasizing the authoritative force of the apparent meaning of the text, textual context (siyāq), and rhetorical evidence, restricts the transfer of the apparent addressee to cases supported by valid evidence. The verses cited by Fayḍ al-Kāshānī can be classified structurally into five distinct groups. In two groups—verses containing conditional constructions referring to impossible suppositions and verses containing the law-lā construction of impossibility—the linguistic structure of the verses themselves is sufficient to resolve the apparent conflict with the principle of ʿiṣma, and there is therefore no need to transfer the addressee. By contrast, in certain declarative and reproachful verses containing threats, the application of the principle can be justified only in light of contextual and rhetorical evidence. Overall, the comparative analysis demonstrates that the disagreement between the two exegetes concerns less the validity of the principle itself than the manner in which interpretive evidence is prioritized. Accordingly, the validity of applying this principle to any given verse should be assessed on the basis of the combined evidence provided by lexical, contextual, rhetorical, transmitted, and theological considerations. The present evaluation is conducted according to five criteria: compatibility with the apparent meaning of the verses, consistency with their context, reliability of transmitted evidence, rhetorical principles, and the theological foundations of Imami Shiism. قاعدۀ «إیّاک أعنی واسمعی یا جاره» از قواعد شناخته‌شده در تفسیر قرآن برای تبیین خطاب‌های غیرمستقیم است؛ با این حال، درباره قلمرو اعتبار و ضوابط کاربست آن، به‌ویژه در تفسیر الصافی، اختلاف‌نظرهای روش‌شناختی وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف نقد و ارزیابی کاربست این قاعده در تفسیر الصافی با تأکید بر مقایسۀ تطبیقی آن با المیزان، با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شد. یافته‌ها نشان داد فیض کاشانی با تکیه بر روایات اهل‌بیت(ع) و اصل عصمت، دامنه کاربست این قاعده را گسترده‌تر می‌داند؛ در مقابل، طباطبایی با تأکید بر حجیت ظهور، سیاق و قرائن بلاغی، انتقال مخاطب را به موارد برخوردار از شواهد معتبر محدود می‌سازد. بررسی آیات مورد استناد فیض کاشانی از حیث ساختار به پنج گروه متمایز تقسیم می‌شوند و در دو گروهِ آیات مبتنی بر شرط ناظر به فرض محال و آیات دارای «لو‌لا»ی امتناعیه، ساختار زبانی خود آیات برای رفع تعارض ظاهری با اصل عصمت کفایت می‌کند و نیازی به انتقال خطاب نیست. در مقابل، در برخی آیات خبری و عتابی و مشتمل بر تهدید، کاربست این قاعده تنها در پرتو قرائن سیاقی و بلاغی قابل توجیه است. در مجموع تحلیل تطبیقی نشان داد اختلاف دو مفسر، بیش از آنکه ناظر به اصل اعتبار قاعده باشد، به نحوۀ اولویت‌بندی قرائن تفسیری بازمی‌گردد؛ ازاین‌رو، اعتبار کاربست این قاعده در هر آیه باید بر پایۀ مجموعۀ قرائن لفظی، سیاقی، بلاغی، روایی و کلامی سنجیده شود. این ارزیابی بر اساس پنج معیارِ سازگاری با ظاهر آیات، هماهنگی با سیاق، اعتبار مستندات روایی، قواعد بلاغی و مبانی کلامی امامیه انجام گرفت. https://jqst.ut.ac.ir/article_109001_d2f358973ec4382ff877a9f928876e90.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 08 23 A New Analysis of the Reproach in Sūrat ʿAbasa Based on Sūrah Coherence and the Qur’anic Style of Expression تحلیلی نو از عتاب سورۀ عبس بر پایۀ توجه به انسجام سوره و سبک بیانی قرآن‏ 211 234 109002 10.22059/jqst.2026.417440.670671 FA مهدیه دهقانی قناتغستانی استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0009-0009-6163-8941 Journal Article 2026 06 27 Three interpretations have been proposed concerning the opening verses of Sūrat ʿAbasa, each of which faces certain difficulties. Employing a descriptive-analytical method, the present study seeks to offer a new interpretation based on the concepts of sūrah coherence and the Qur'anic style of expression. The analysis demonstrates that the first two verses describe inappropriate behavior toward the Prophet rather than toward the blind man, and that these verses function as the structural foundation of the sūrah, with the subsequent verses elaborating upon their meaning. For example, verses 3 and 4, which express the possibility that the newcomer might attain faith, serve to console the Prophet. Verses 5–7, which describe the Prophet's efforts to guide the initial audience toward faith, are consistent with other Qur'anic verses portraying the Prophet as deeply concerned with the guidance and faith of the disbelievers. The principal message of these verses is to relieve the Prophet of the responsibility of guiding those who consider themselves self-sufficient and turn away from guidance. Verses 8–10 similarly correspond to other Qur'anic passages in which the Prophet is relieved of the responsibility of guiding those who turn away, while his attention is directed toward the believers. Their principal message is to demonstrate the lesser importance of the faith of those who turn away and to remove responsibility for their guidance from the Prophet. The purpose of verses 16–19 is to emphasize that the offending individual's turning away from the Prophet while the Qur'an was being recited, as well as his frowning, does not diminish the exalted status of the Qur'an in any way. The analysis also demonstrates that the themes occurring after the discussion of tawallī (turning away) in Sūrat ʿAbasa are likewise presented in other sūrahs in conjunction with the theme of tawallī. در تحلیل آیات نخستین سورۀ عبس سه دیدگاه که هر یک با اشکالاتی مواجه‌اند، مطرح است. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی تلاش می‌کند بر مبنای «انسجام سوره» و «سبک بیانی قرآن» به ارائۀ تحلیلی نو بپردازد. این بررسی نشان می‌دهد دو آیۀ نخست گزارشگر رفتاری بی‌ادبانه نسبت به پیامبر (ص) و نه شخص نابینا است و این آیات در ساختار سوره به‌مثابۀ شالوده عمل می‌کند و دیگر آیات در راستای تحلیل این دو آیه قرار دارند. برای مثال آیات سوم و چهارم که در آنهاها امید به ایمان تازه‌وارد آمده، در راستای تسلی‌خاطر پیامبر (ص) هستند. آیات پنجم تا هفتم که گزارشگر تلاش پیامبر (ص) برای ایمان مخاطب نخست‌اند، همسو با شمار دیگر از آیات قرآن‌اند که پیامبر را مشتاق ایمان آوردن کافران معرفی می‌کنند. پیام اصلی این آیات خارج نمودن وظیفۀ هدایت مخاطب مستغنی از عهدۀ پیامبر (ص) است. آیات هشتم تا دهم همسو با دیگر آیاتی‌ هستند که در آنهاها دوگانه خارج نمودن وظیفۀ هدایت مخاطب رویگردان از عهدۀ پیامبر، و توجه دادن پیامبر (ص) به مومنان دیده می‌شود. پیام اصلی این آیات کم‌اهمیت جلوه دادن ایمان پشت‌کنندگان و خارج نمودن وظیفه هدایت آنهاها از عهده پیامبر (ص) است. هدف آیات شانزدهم تا نوزدهم بیان این نکته‌است**→ نکته‌است** (بدون تغییر املایی لازم؛ فقط یادآوری: طبق قاعدۀ شما «نکته‌است» درست است) که پشت‌کردن فرد خاطی به پیامبر (ص) در هنگام قرائت قرآن و چهره در‌هم‌کشیدن، چیزی از مقام والای قرآن نمی‌کاهد. همچنین بررسی نشان می‌دهد موضوعاتی که بعد از بحث «تولی» در سورۀ عبس آمده، در دیگر سوره‌ها همراه با بحث «تولی» مطرح شده‌است. https://jqst.ut.ac.ir/article_109002_e350ebea9bef9cd420f59c34dfa4f589.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 08 23 A Comparative Evaluation of al-Ṭabarī’s and al-Qurṭubī’s Views on the Superiority of Mary over Fāṭima al-Zahrāʾ Based on the Sunni Tradition ارزیابی تطبیقی دیدگاه طبری شافعی و قرطبی مالکی دربارۀ برتری حضرت مریم (س) بر حضرت زهرا (س) بر اساس تراث اهل سنت‏ 237 261 109003 10.22059/jqst.2026.411783.670611 FA نفیسه فقیهی مقدس دانشیار، گروه معارف اهل‌البیت (ع)، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل البیت ع، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0003-3425-0430 اکبر روستایی پژوهشگر پست دکتری دانشگاه اصفهان؛ استادیار گروه تاریخ اسلام دانشکده تاریخ، تمدن و مطالعات سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم 0000-0001-7987-5915 Journal Article 2026 02 22 Comparative studies in Qur'anic exegesis, particularly those examining the views of exegetes from different Islamic schools of thought, provide an important opportunity for understanding exegetical methods and critically evaluating their underlying principles. Among prominent Sunni exegetes, Muḥammad ibn Jarīr al-Ṭabarī and Muḥammad ibn Aḥmad al-Qurṭubī hold a particularly significant position because of their scholarly influence. One noteworthy issue in the works of these two exegetes concerns the superiority of Mary over Fāṭima al-Zahrāʾ, a position that does not correspond with the view held by many Sunni scholars regarding the superiority of Fāṭima al-Zahrāʾ. In Tafsīr al-Qurṭubī, this issue assumes broader dimensions, as al-Qurṭubī, in addition to affirming Mary's superiority, also defends the possibility of her prophethood. Employing a descriptive-analytical and critical approach, this study examines the foundations and evidence underlying the views of al-Ṭabarī and al-Qurṭubī, drawing on Sunni exegetical, hadith, biographical, and theological sources and evaluating their arguments according to the internal principles of the Sunni tradition. The findings demonstrate that al-Ṭabarī's and al-Qurṭubī's views concerning Mary's superiority lack support consistent with the dominant principles of the Sunni scholarly tradition. Moreover, the Qur'anic and transmitted evidence they invoke is open to criticism with respect to its semantic implications, chain of transmission, and compatibility with the broader body of relevant textual evidence. Furthermore, al-Qurṭubī's claim concerning Mary's prophethood encounters serious difficulties within the theological and exegetical principles of a substantial number of Sunni scholars. Accordingly, this study demonstrates that the critical evaluation of this position is both possible and methodologically justified without relying on extra-sectarian premises, but rather solely through principles and sources accepted within the Sunni exegetical tradition. مطالعات تطبیقی در تفسیر قرآن، به‌ویژه در بررسی آرای مفسران مذاهب اسلامی، ظرفیتی ممتاز برای شناخت روش‌ها و نقد مبانی تفسیری فراهم می‌آورد. در میان مفسران برجستۀ اهل سنت، محمد بن جریر طبری و محمد بن احمد قرطبی، به دلیل تأثیرگذاری علمی، جایگاهی ویژه دارند. یکی از مباحث قابل‌تأمل در آثار این دو، مسئله برتری حضرت مریم (س) بر حضرت فاطمه زهرا (س) است؛ دیدگاهی که با نظر مشهور بسیاری از عالمان اهل سنت مبنی بر برتری حضرت فاطمه (س) همسویی ندارد. در تفسیر قرطبی، این مسئله ابعاد گسترده‌تری می‌یابد، زیرا وی افزون بر پذیرش برتری حضرت مریم، از امکان نبوت ایشان نیز دفاع می‌کند.پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و رویکردی انتقادی، مبانی و مستندات طبری و قرطبی را با تکیه بر منابع تفسیری، حدیثی، رجالی و کلامی اهل سنت و بر پایه مبانی درون‌گفتمانی این مکتب بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که دیدگاه طبری و قرطبی درباره برتری حضرت مریم (س)، از پشتوانه‌ای همسو با مبانی مشهور تراث اهل سنت برخوردار نیست و ادله قرآنی و روایی مورد استناد آنان، از حیث دلالت، سند و سازگاری با مجموعه نصوص، قابل مناقشه است. همچنین، ادعای نبوت حضرت مریم (س) در تفسیر قرطبی با موانع جدی در مبانی کلامی و تفسیری بخش مهمی از عالمان اهل سنت مواجه است. بر این اساس، پژوهش حاضر اثبات می‌کند که نقد دیدگاه مزبور، بدون استناد به مبانی برون‌مذهبی و صرفاً با بهره‌گیری از قواعد و منابع پذیرفته‌شده در سنت تفسیری اهل سنت، امری ممکن و موجه است. https://jqst.ut.ac.ir/article_109003_a8d972f22527b09a03564f854a3eb9a3.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 A New Reading of the Ten Opening Verses of Sūrat ʿAbasa in Light of the Prophet’s Infallibility خوانشی نو از آیات ده‌گانۀ سورۀ عبس در سازگاری با عصمت پیامبر (ص)‏ 263 281 109004 10.22059/jqst.2026.414390.670636 FA رضا شکرانی دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0002-8078-6327 طاهره سادات سیدناری دانش‌آموختۀ دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. 0000-0003-3086-7679 Journal Article 2026 06 02 The question of the addressee of the ten opening verses of Sūrat ʿAbasa has long been one of the controversial issues among Qur'anic exegetes, since the apparent meaning of these verses seems inconsistent with the doctrine of the absolute infallibility of the Prophet. In this regard, some exegetes, seeking to safeguard the doctrine of infallibility, have identified the addressee of the verses as someone other than the Prophet. Other exegetes, by contrast, have identified the Prophet himself as the addressee but have either failed to adequately explain the apparent tension with infallibility or have resorted to interpretations that are open to criticism. The present study seeks to resolve this apparent conflict and offer a new reading by critically examining the existing interpretations. The research employs a descriptive-analytical method based on intra-textual argumentation and systematic analysis of textual context (siyāq). The findings indicate that, by relying on the authority of the apparent meanings of the Qur'anic text and drawing on 36 other verses in which the Prophet is directly or indirectly admonished against excessive eagerness to guide those unwilling to accept guidance, a comprehensive interpretive framework can be developed. On this basis, the verses of Sūrat ʿAbasa should not be understood as an act of reproach but rather as an explanation of priorities in the Prophet's mission of conveying divine guidance. The results demonstrate that, consistently with the overall structure and thematic configuration of the Qur'an, these verses address the Prophet while in no way compromising the doctrine of his infallibility. چالش پیرامون مخاطب ده‌ آیۀ آغازین سورۀ «عبس» همواره یکی از مباحث جنجالی در میان مفسران بوده‌است؛ چرا که مفاد ظاهر آیات با آموزۀ عصمت مطلق پیامبر اکرم (ص) ناسازگار به نظر می‌رسد. در این راستا، گروهی از مفسران با هدف صیانت از عصمت، مخاطب آیات را شخصی غیر از پیامبر (ص) معرفی کرده‌اند. در مقابل، مفسرانی دیگر مخاطب را شخص نبی مکرم (ص) دانسته، اما یا از تبیین ناسازگاری آن با عصمت بازمانده و یا به توجیهاتی قابل‌خدشه روی آورده‌اند. پژوهش حاضر با هدف رفع این تعارض و ارائه خوانشی نو، به نقد و بررسی دیدگاه‌های موجود پرداخته‌است. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی‌تحلیلی با تکیه بر استدلال‌های درون‌متنی و تحلیل نظام‌مند سیاق است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که با تکیه بر دلایل حجیت ظواهر قرآن و با استناد به 36 آیۀ دیگر که در آن‌ها پیامبر (ص) به صورت مستقیم یا غیرمستقیم از حرصِ مفرط بر هدایت افراد پندناپذیر نهی شده‌اند، می‌توان الگویی جامع ارائه داد. بر این اساس، آیات سورۀ عبس نه در مقام توبیخ، بلکه در مقام تبیین اولویت‌های تبلیغی است. نتایج نشان می‌دهد که ضمایر در آیات موهم عدم عصمت پیامبر(ص)دراین سوره، بی شک خطاب به پیامبر (ص) است و تعارض این دیدگاه با عصمت پیامبر (ص)، هماهنگ با هندسۀ کلی قرآن،بر طرف می‌گردد. https://jqst.ut.ac.ir/article_109004_2d273973a88b3ab45f0d0763300b0695.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 59 1 2026 09 21 A Critical Reappraisal of the Position of Fāṭima al-Zahrāʾ in Nuṣayrī Theology بازخوانی انتقادی جایگاه حضرت فاطمه (س) در الهیات نصیریه‏ 283 312 109005 10.22059/jqst.2026.411616.670607 FA اسماعیل اثباتی استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران 0000-0002-5610-1252 Journal Article 2026 02 20 Drawing on primary sources of the Nuṣayrī sect (the Alawites), published in the Silsilat al-Turāth al-ʿAlawī (The Alawite Heritage Series), this study analyzes and critically examines the position of Fāṭima al-Zahrāʾ in the theological system of this sect. Within this intellectual framework, Fāṭima al-Zahrāʾ is identified by the title Fāṭir, while concepts such as divinity, ḥulūl (indwelling), and tanāsukh (transmigration of souls) are attributed to her. She is also presented as the esoteric dimension (bāṭin) of certain times, places, and acts of worship. Adopting a descriptive-analytical and critical approach, the study first elucidates the Nuṣayrī view of Fāṭima al-Zahrāʾ and then critically evaluates these beliefs on the basis of the Qur'an, authoritative Shiite hadiths, and established theological principles. The findings indicate that the image of Fāṭima al-Zahrāʾ presented in Nuṣayrī sources is confronted with fundamental challenges, including internal inconsistencies, a crisis concerning the criteria of esoteric interpretation (taʾwīl), denial of historicity, exaggeration in the status of religious figures (ghulūw), rejection of the Sharīʿa, and conflict with pure Islamic monotheism (tawḥīd). The study seeks to clarify the boundary between authentic Shiism and ghulāt (extremist or exaggerationist) movements and emphasizes the necessity of recovering the authentic image of Fāṭima al-Zahrāʾ on the basis of authoritative Imami Shiite sources. پژوهش حاضر با تکیه بر منابع اصیل فرقۀ نصیریه (علویان) که در مجموعه «سلسلة التراث العلوی» منتشر شده‌است، به تحلیل و نقد جایگاه حضرت فاطمه(س) در نظام الهیاتی این فرقه می‌پردازد. در این نظام فکری، حضرت فاطمه(س) با عنوان «فاطر» شناخته می‌شود و مفاهیمی چون الوهیت، حلول، تناسخ به ایشان نسبت داده می‌شود؛ همچنین ایشان به عنوان باطن برخی زمان‌ها، مکان‌ها و عبادات معرفی می‌شود. این مقاله با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و با نگاه انتقادی، نخست به تبیین دیدگاه نصیریه در باب حضرت فاطمه(س) پرداخته، سپس با استناد به قرآن، روایات معتبر شیعه و اصول مسلم کلامی، به نقد این باورها می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تصویر ارائه‌شده از حضرت فاطمه(س) در منابع نصیریه، با چالش‌های اساسی همچون تناقضات درونی، بحران معیار در تأویل، انکار تاریخیت، غلو در شخصیت‌ها، نفی شریعت، و تعارض با توحید ناب اسلامی مواجه است. این پژوهش ضمن روشن‌سازی مرز میان تشیع راستین و جریان‌های غالی، بر ضرورت بازشناسی چهرۀ حقیقی حضرت فاطمه(س) بر اساس منابع معتبر امامیه تأکید می‌کند. https://jqst.ut.ac.ir/article_109005_ac0ce4c020f526032faee133bea0673b.pdf