موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2025 11 16 A Content Analysis of the Well-Known Phrase “Paradise Lies beneath the Feet of Mothers” (al-jannatu taḥta aqdām al-ummuhāt) تحلیل محتوایی عبارت مشهور «الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات» 267 285 104871 10.22059/jqst.2025.402140.670528 FA محمدتقی گل محمدی شورکی استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران. محمد شریفی دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران. Journal Article 2025 09 11 The dignity and elevated status of mothers is an undisputed truth widely emphasized in the Qur’an and Hadith. The attribution of the phrase “الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات” (al-jannatu taḥta aqdām al-ummuhāt, “Paradise lies beneath the feet of mothers”) to the Prophet Muḥammad (PBUH) is highly prevalent, although some hadith scholars consider its chain of transmission weak and unreliable. Nevertheless, given the widespread circulation of this saying among the general public and even within scholarly circles of both Shi‘ite and Sunni traditions—and considering the jurisprudential principle that fame (shuhra) may compensate for a weak chain—it becomes essential to focus on the content and meaning of this well-known phrase. Using a descriptive-analytical approach grounded in the methodology of fiqh al-ḥadīth (jurisprudence of hadith), this study seeks to provide a correct reading and understanding of the narration by examining interpretive possibilities through the analysis of parallel traditions, lexical features, and the discursive context of the hadith. The research ultimately addresses the question of how far this popular narration can be deemed reliable. The findings suggest that, through comparison with similar narrations and interpretive readings, four main understandings of the phrase emerge. Among them, the interpretation that “attaining Paradise depends upon the conduct of mothers” appears to be the most precise and contextually grounded reading. منزلت و عظمت جایگاه مادر از مسلماتی است که در آیات و روایات، بدان بسیار پرداخته شده است. انتساب «الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات» به نبی اکرم (ص) بسیار رایج و شایع است؛ در حالی که شماری از محققان آن را از برخوردار از اعتبار سندی نمی‌دانند. با این حال، با توجه به شهرت این سخن میان عموم مردم و حتی برخی عالمان شیعه و اهل سنت، و با لحاظ این قاعده که شهرت، جبران ضعف سند می‌کند، توجه به محتوای آن و تحلیل مفاد آن ضروری می‌نماید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با توجه به علم فقه الحدیث در پی خوانش و فهم صحیح از این روایت تحلیل و بررسی برداشت‌ها و تفاسیر ممکن از این سخن مشهور، با بررسی احادیث مشابه، تحلیل واژگانی و فضای گفتمانی حدیث است تا به این سوال پاسخ داده شود که این روایت مشهور تا چه اندازه می‌تواند مورد اعتماد باشد؟ یافته‌های تحقیق، حاکی از آن است که با توجه به روایات مشابه و خوانش‌های گوناگون، در مجموع، چهار تفسیر و برداشت برای این عبارت مشهور، وجود دارد که از این میان شاید «رسیدن به بهشت، در گرو عملکرد مادران است»، دقیق‌ترین برداشت ممکن باشد. https://jqst.ut.ac.ir/article_104871_6da38173b261f6c01c2b9d47cddfc20a.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 From Prophet Joseph to the Promised Mahdī A Comparative Reflection on the Concepts of Occultation and Unrecognizability از یوسف نبی(ع) تا مهدی موعود(عج)‏ تأملی تطبیقی در مفهوم «غیبت» و «ناشناختگی» 287 303 106502 10.22059/jqst.2025.400424.670515 FA محسن ساربان نژاد دانش‌آموختۀ دکترا، گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ هنرهای تجسمی پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0002-8319-3850 Journal Article 2025 08 10 Within the Shiʿi narrational tradition, one of the most significant interpretive frameworks for explaining the occultation (ghaybah) of the Awaited Imam is its comparison with the Qurʾānic narrative of Prophet Joseph (Yūsuf) and his brothers. In an extended narration attributed to Imam Jaʿfar al-Ṣādiq (as), a profound parallel is drawn between the existential condition of the Promised Mahdī and the story of Prophet Joseph. This parallel goes beyond mere physical concealment, emphasizing instead the notion of “unrecognizability” of the divine proof among people. The central aim of this article is to provide a comparative analysis of the epistemological and exegetical implications of this narration in relation to the verses of Sūrat Yūsuf. Using a descriptive–analytical method and relying on library-based sources, the study examines both the Qurʾānic text and the hadith as preserved in Biḥār al-Anwār and al-Ghaybah by al-Nuʿmānī. The findings suggest that in this hadith, the occultation of the Imam is not merely a temporal or historical phenomenon, but rather an epistemological condition that situates ultimate recognition within a divinely ordained suspension. By referencing the unrecognizability of Joseph to his brothers, the narration articulates a model of “present absence”, through which it explains the underlying philosophy of the hiddenness of the divine proof during the period of occultation. در سنت روایی شیعه، یکی از مهم‌ترین تأویل‌های تفسیری برای تبیین وضعیت غیبت حضرت ولی عصر(عج)، مقایسۀ آن با داستان یوسف(ع) و برادرانش به روایت قرآن کریم است. در روایتی بلند از حضرت امام جعفر صادق(ع)، بر شباهت میان وضعیت وجودی مهدی موعود(عج) و داستان یوسف نبی(ع) تأکید شده‌است؛ شباهتی که فراتر از پنهان‌زیستی یا غیبت فیزیکی، بر «ناشناختگی» حجت الاهی نزد مردمان تأکید دارد. مسئلۀ محوری این مقاله تحلیل تطبیقی دلالت‌های معرفتی و تفسیری این روایت در نسبت با آیات سوره یوسف است. هدف پژوهش آن است که با تمرکز بر دو ساحت «غیبت» و «ناشناختگی»، نشان دهد چگونه روایت امام صادق(ع)، داستان یوسف(ع) را به‌مثابۀ الگوی تأویلی برای توضیح وضعیت منجی عالم بشریت به‌کار می‌گیرد. این مقاله بر پایۀ روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از داده‌هایی که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند، به تحلیل متن قرآن و روایت مورد نظر در دو منبع روایی بحارالأنوار و الغیبه نعمانی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که در این روایت، غیبت امام عصر(عج)، نه صرفاً مفهومی زمانی یا تاریخی، بلکه امری معرفت‌شناختی است که شناخت نهایی را در تعلیقی الاهی قرار می‌دهد. روایت مذکور، با ارجاع به ناشناختگی یوسف نزد برادرانش، الگوی «حضورِ غایب» را صورت‌بندی می‌کند و از خلال آن، به تبیین فلسفۀ ناشناخته‌ماندن حجت الاهی در دوران غیبت می‌پردازد. https://jqst.ut.ac.ir/article_106502_3871091347c1f2d24369c8bb724863ab.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 A Critical Evaluation of the Evidences and Foundations of Chronological Exegesis (tafsīr tanzīlī) of the Qurʾān and Its Methodological Status ارزیابی انتقادی ادله و مبانی تفسیر تنزیلی قرآن و جایگاه روش‌شناختی آن‏ 305 325 106503 10.22059/jqst.2025.404600.670546 FA روح الله محمدی استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، شاهرود، ایران. Journal Article 2025 10 19 Chronological exegesis (tafsīr tanzīlī), as an emerging approach in Qurʾānic studies, seeks to reconstruct the context of revelation and uncover the gradual process of moral and legal formation. In recent decades, this approach has attracted increasing attention among Qurʾān scholars. The present study, employing a descriptive–analytical method, aims to explicate and critically assess the rational and transmitted evidences, as well as the methodological foundations, of this interpretive approach. The findings indicate that the principal arguments advanced by proponents include reference to the codex of Imām ʿAlī (muṣḥaf al-Imām ʿAlī), narrations suggesting the absence of prohibition, the ijtihād-based arrangement of the current muṣḥaf, and its conformity with the prophetic mode of proclamation (sīrah tablīghiyyah). Additionally, several foundational assumptions are invoked, including the guidance-oriented nature of the Qurʾān, reliance on the Qurʾān in its own interpretation, the gradual nature of revelation, the interweaving of verses within sūrahs, coherence between verses and sūrahs, the absence of contradiction, and the coherence of consecutively revealed sūrahs. A critical evaluation of these evidences and foundations reveals that, despite the advantages of this method in reconstructing the context of revelation and understanding the gradual development of legislation, the claim of its exclusivity or absolute priority faces serious historical, methodological, and textual challenges. Accordingly, this approach cannot independently provide a comprehensive interpretation of the Qurʾān and should instead be employed as a complementary method alongside others, particularly sequential and thematic exegesis. تفسیر تنزیلی، به عنوان رویکردی نوظهور در حوزۀ مطالعات قرآنی، درصدد بازسازی فضای نزول و کشف سیر تدریجی تربیت و تشریع است که در دهه‌های اخیر مورد توجه قرآن‌پژوهان قرار گرفته‌است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با هدف تبیین، نقد و بررسی ادلۀ عقلی و نقلی و مبانی روش‌شناختی این رویکرد تفسیری انجام شده‌است. یافته‌های پژوش نشان می‌دهد که مهم‌ترین ادلۀ‌ موافقان، استناد به مصحف امام علی (ع)، روایات عدم منع، اجتهادی بودن ترتیب مصحف کنونی و مطابقت با سیرۀ ابلاغی پیامبر (ص) است. در کنار این ادله، مبانی‌ای همچون هدایت‌گری، تکیه بر قرآن در فهم، تدریج در نزول، تداخل آیات در سور، تناسب آیات و سور، عدم تعارض میان آیات و تناسب سور متوالی‌النزول مطرح شده‌اند. بررسی دقیق این مبانی و ادله نشان می‌دهد، گرچه این روش تفسیری در بازسازی فضای نزول و فهم سیر تدریجی تشریع مزایایی دارد؛ اما ادله قاطع بر لزوم انحصار یا اولویت مطلق آن با چالش‌های جدی تاریخی، روش‌شناختی و نقلی مواجه است. این روش به تنهایی قادر به ارائه تفسیری جامع از قرآن نیست و باید به عنوان یک روش مکمل در کنار دیگر روش‌ها، به ویژه تفسیر ترتیبی (مصحفی) و موضوعی، به کار گرفته شود. https://jqst.ut.ac.ir/article_106503_5b6340e0bd85c16302ef534a5b7e7dad.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 The Inimitability of Revealed Scriptures in Light of a Reconsideration of Qurʾānic Challenge (Taḥaddī) اعجاز کتاب‌های آسمانی در پرتو بازاندیشی تحدی قرآنی‏ 327 347 106504 10.22059/jqst.2026.400832.670517 FA غلامعلی جزینی دانش‌آموختۀ دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. Journal Article 2025 08 16 This study aims to reconsider the concept of taḥaddī and to examine the possibility of extending it to pre-Qurʾānic revealed scriptures, particularly the Torah and the original Gospel. Prevailing theological theories have generally denied the inimitability (iʿjāz) of these scriptures on the grounds that they lack an explicit form of taḥaddī. In contrast, the present study advances an alternative perspective grounded in a Qurʾānic–theological approach, employing a descriptive–analytical method to propose a novel model of taḥaddī. This model encompasses not only the conventional “verbal challenge”, but also a largely neglected form, namely “contextual/situational challenge”. An analysis of the prophetic career of Prophet Mūsā and the process of the revelation of the Torah indicates that a constellation of historical conditions, public disputations, and extraordinary events effectively fulfilled the function of taḥaddī. A comparative examination of the challenge-verses in the Qurʾān further reveals that the criteria of taḥaddī—such as the “negation of human comparability” and “freedom from contradiction” —are not exclusive to the Qurʾān, but in some instances are explicitly or implicitly extended to other revealed scriptures. Examples include verse 49 of Sūrat al-Qaṣaṣ, which challenges the polytheists to produce a book more guiding than the Torah, and verse 82 of Sūrat al-Nisāʾ, which presents consistency as a criterion for the divine origin of any revealed text. The findings of this study demonstrate that recognizing taḥaddī at both the verbal and contextual levels provides a framework for addressing the objections of its critics. Moreover, the presence of taḥaddī-related evidence in the Qurʾān with respect to the Torah and the Gospel may serve as a basis for reconstructing a theory of the inimitability of these scriptures. این پژوهش با هدف بازاندیشی در مفهوم «تحدی» و بررسی امکان تعمیم آن به کتاب‌های آسمانی پیشاقرآنی، به‌ویژه تورات و انجیل نخستین، سامان یافته‌است. نظریه‌های رایج کلامی، اعجاز این کتاب‌ها را به دلیل فقدان تحدی نفی کرده‌اند. در برابر، دیدگاه رقیب با رویکردی قرآنی-کلامی و روش توصیفی-تحلیلی، الگویی نوین از تحدّی پیشنهاد می‌کند که در کنار «تحدّی لفظی» متعارف، گونۀ مغفول «تحدّی حالی/مقامی» را نیز در بر می‌گیرد. تحلیل سیرۀ حضرت موسی (ع) و فرایند نزول تورات نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از شرایط تاریخی، احتجاجات علنی و رخدادهای خارق‌العاده، عملاً کارکرد تحدی را تحقق بخشیده‌اند.بررسی تطبیقی آیات تحدی در قرآن کریم نیز آشکار می‌سازد که معیارهای تحدی در قرآن، همچون «نفی مماثلت بشری» و «مصونیت از اختلاف»، اختصاص به قرآن نداشته و در مواردی به‌صراحت یا به‌گونه‌ای ضمنی به سایر کتاب‌های وحیانی نیز تعمیم یافته‌است. نمونه‌هایی همچون آیۀ ۴۹ سورۀ قصص که مشرکان را به ارائه کتابی هدایت‌بخش‌تر از تورات فرامی‌خواند، یا آیۀ ۸۲ سورۀ نساء که سلامت از اختلاف را معیار الهی بودن هر کتاب وحیانی می‌داند، مؤید این عمومیت است.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بازشناسی تحدی در دو سطح لفظی و حالی زمینه ردّ انکار مخالفان را مهیا ساخته و وجود شواهد تحدی در قرآن نسبت به تورات و انجیل، می‌تواند مبنایی برای بازسازی نظریه اعجاز این کتاب‌ها باشد. https://jqst.ut.ac.ir/article_106504_fd1039c98edf77e705ef657ac08bafbb.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 02 20 An Analysis of the Rationale Behind Addressing the Jinn in the Qurʾānic Challenge (taḥaddī) تحلیل چرایی دعوت جن به تحدی در قرآن کریم‏ 349 364 106505 10.22059/jqst.2026.409930.670586 FA احد داوری چلقائی استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم قرآنی مراغه، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مراغه، ایران Journal Article 2026 01 22 In order to demonstrate the divine origin of the Qurʾān, God invites its addressees to a form of challenge (taḥaddī) in numerous verses. In most of these verses, the challenge is directed toward human beings; however, in verse 88 of Sūrat al-Isrāʾ: qul laʾin ijtamaʿat al-ins wa al-jinn…), the jinn are explicitly included alongside humans. Given the ontological differences between these two beings and the relative unfamiliarity of the jinn to human audiences, the inclusion of the jinn in this challenge calls for deeper analysis. Despite its significance, this issue has received only limited and scattered attention in Qurʾānic studies. Adopting an analytical–critical approach and drawing upon intra-textual Qurʾānic data as well as exegetical perspectives, the present study seeks to clarify the rationale behind addressing the jinn in this verse. The findings indicate that the inclusion of the jinn reflects a multidimensional and purposeful strategy that can be analyzed on three levels: first, theological–exegetical considerations, including the moral responsibility (taklīf) and free will (ikhtiyār) of the jinn, their capacity for extraordinary acts, and the coherence of this verse with other Qurʾānic passages; second, the cultural context of the revelation, particularly the beliefs of Arab polytheists regarding the role of jinn in inspiring poets and their attribution of the Qurʾān to jinn-inspired utterances; and third, rhetorical considerations, including attention to dimensions of inimitability beyond the purely linguistic, such as the unseen (iʿjāz ghaybī) and the transformative impact (iʿjāz taʾthīrī). خداوند متعال برای اثبات الهی بودن قرآن، در آیاتی پرشمار مخاطبان را به مبارزه دعوت کرده‌است که از آن به تحدی تعبیر می‌شود. در بیشتر این آیات، انسان‌ها مخاطب تحدّی هستند؛ اما در آیه ۸۸ سوره اسراء (قُل لَّئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنسُ وَالْجِنُّ …)، «جن» به‌صراحت در کنار «انسان» به مبارزه دعوت شده‌است. با توجه به تفاوت ماهوی این دو موجود و ناشناختگی نسبی جن برای مخاطبان بشری، علت گنجاندن جن در کنار انسان و چرایی تحدی به آنها، نیاز به واکاوی دارد که جنبه‌های گوناگون آن، در تفاسیر و پژوهش‌های علوم قرآنی به صورت بسیار محدود و پراکنده مورد بررسی قرار گرفته‌است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ انتقادی و با تکیه بر داده‌های درون‌متنی قرآن و بررسی دیدگاه مفسران، در پی تبیین علل دعوت جن به تحدّی در آیه یادشده‌است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد دعوت جن، رویکردی چندوجهی و حکیمانه دارد که در سه سطح قابل تحلیل است: نخست از جهت دلایل کلامی-تفسیری از جمله تکلیف و اختیار جن، توانایی انجام کارهای فرابشری و همسویی آیه با آیات دیگر قرآن. دوم توجه به ملاحظات فرهنگی عصر نزول، به‌ویژه باور مشرکان عرب دربار‌ۀ نقش جن در الهام شاعران و نسبت‌دادن قرآن به القائات جنیان؛ و سوم ملاحظات بلاغی قرآن از جمله توجه به وجوهی فراتر از اعجاز لفظی مانند اعجاز غیبی و اعجاز تأثیری. https://jqst.ut.ac.ir/article_106505_9df9e6bcd30c3fdfa74aad717839cc57.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 A Conceptual Study of Taḍarruʿ in the Qurʾān with Emphasis on Its Etiquette, Objectives, and Obstacles مفهوم‌شناسی تضرع در قرآن کریم با تأکید بر آداب، اهداف و موانع‏ 369 389 106506 10.22059/jqst.2026.406197.670560 FA سمیه سلمانیان استادیار، گروه الهیات، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران Journal Article 2025 11 17 Taḍarruʿ represents one of the deepest expressions of servitude (ʿubūdiyyah) in the Qurʾān, maintaining a direct relationship with faith (īmān), supplication (duʿāʾ), and humility (khushūʿ). This study aims to provide a conceptual analysis of this term and to elucidate its etiquette, objectives, and obstacles, thereby clarifying its role as an effective form of worship in both individual and social human life. The significance of this topic lies in the fact that taḍarruʿ, within the Qurʾānic framework, transcends a mere emotional state or reactive disposition; rather, it plays a fundamental role in attaining proximity to God (taqarrub ilā Allāh), reforming behavior, preserving and sustaining divine blessings, and overcoming heedlessness (ghaflah), self-conceit, and worldliness. Employing a descriptive–analytical method based on thematic exegesis, the study examines the lexical root ḍ-r-ʿ (ḍaraʿa) and its derivatives in the Qurʾān, analyzing their morphological and contextual functions in expressing the dynamism, continuity, and depth of taḍarruʿ. Additionally, the behavioral models of divine prophets in supplication and humility are explored as concrete and pedagogical examples that illustrate the role of this concept in shaping the believer's personality. The findings indicate that taḍarruʿ, when accompanied by inner humility and submissiveness, leads to greater proximity to God, enhances the efficacy of supplication, reforms human conduct, and averts afflictions. The realization of this form of worship requires adherence to proper etiquette and conditions, as well as conscious engagement with appropriate means. Moreover, the continuity of taḍarruʿ constitutes a fundamental factor in spiritual and ethical growth and in receiving divine grace. تضرع از عمیق‌ترین جلوه‌های بندگی در قرآن کریم است که پیوندی مستقیم با ایمان، دعا و خشوع دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل مفهومی این واژه و تبیین آداب، اهداف و موانع آن، می‌کوشد جایگاه تضرع را به‌عنوان عبادتی اثرگذار در حیات فردی و اجتماعی انسان روشن سازد. اهمیت این موضوع از آن روست که تضرع در منطق قرآن، فراتر از یک حالت روحی یا واکنشی عاطفی، نقشی اساسی در تقرب به خداوند، اصلاح رفتار، حفظ و تداوم نعمت‌های الهی و رهایی از غفلت، خودبینی و دنیاطلبی دارد. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تفسیر موضوعی قرآن کریم است. در این مطالعه، مادۀ لغوی «ضرع» و مشتقات آن در آیات قرآن بررسی شده و کارکردهای ساخت‌واژه‌ای، صرفی و سیاقی آن در تبیین پویایی، استمرار و عمق حالت تضرع تحلیل شده‌است. افزون بر این، الگوهای رفتاری پیامبران الهی در تضرع و خشوع، به‌عنوان نمونه‌های عینی و تربیتی، بررسی شده تا نقش این مفهوم در شکل‌دهی به شخصیت ایمانی انسان روشن گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تضرع آمیخته با خشوع و خضوع قلبی، موجب تقرب بیشتر انسان به خداوند، افزایش اثربخشی دعا، اصلاح رفتار و دفع بلاها می‌گردد و تحقق این عبادت مستلزم رعایت آداب، شرایط و بهره‌گیری آگاهانه از اسباب مناسب است و استمرار تضرع، عامل اساسی در رشد معنوی، اخلاقی و دریافت فضل الهی به‌شمار می‌رود. https://jqst.ut.ac.ir/article_106506_bebd2f465b423e541fbd67e25161dbb3.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 A Historical Study of the Scope of Taqīyyah in the Practice of Imām al-Ṣādiq (as) in His Engagement with Contemporary Scholars مطالعۀ تاریخی گستره کاربست تقیه از سوی امام صادق (ع) در مواجهه با عالمان هم عصر‏ 391 415 106507 10.22059/jqst.2026.404041.670538 FA علی ثقفیان دانش‌آموختۀ دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. محمد رضا شاهرودی دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-9270-6139 Journal Article 2025 10 16 Taqīyyah, as one of the foundational doctrines in Shiʿi thought, has long attracted scholarly attention in theological, legal-theoretical, and juristic domains. However, its examination within a historical framework and in relation to the political, cultural, and social conditions of the time of Imām al-Ṣādiq (as) has received comparatively limited systematic analysis. The unprecedented expansion of the intellectual sphere during his lifetime, alongside his decisive role in establishing and articulating the principles of the Shiʿi school, renders the question of the scope and extent of taqīyyah in his interactions with contemporary scholars particularly significant. This study addresses the question of the extent to which Imām al-Ṣādiq (as) was compelled to practice taqīyyah in engagements with the intellectual elite of his time. Employing a descriptive–analytical method and drawing on library-based sources, the study advances the hypothesis that the application of taqīyyah was less a function of epistemic necessity and more a product of external considerations, particularly socio-political factors associated with the ruling caliphs and the broader societal context. The findings suggest that, in light of factors such as the fluidity of intellectual currents, the incomplete formation of juristic and theological schools, the superior scholarly standing of Imām al-Ṣādiq (as) relative to his contemporaries, and the distinction between the mass and the scholarly class, the Imam had limited need to resort to taqīyyah in scholarly contexts. Overall, the dynamic intellectual climate of the period enabled him to articulate and consolidate key Shiʿi teachings with minimal reliance on taqīyyah in his interactions with fellow scholars. تقیه به‌عنوان یکی از آموزه‌های بنیادین در اندیشه شیعی، همواره در حوزه‌های کلامی، اصولی و فقهی مورد توجه پژوهشگران بوده‌است؛ اما بررسی این مفهوم در بستر تحولات تاریخی و در پیوند با شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی عصر امام صادق (ع) کمتر به‌صورت نظام‌مند دنبال شده‌است. گسترش کم‌سابقۀ فضای علمی در روزگار امام صادق (ع)، همراه با نقش تعیین‌کننده ایشان در بنیان‌گذاری و تبیین اصول مکتب تشیع، زمینه‌ای فراهم آورده‌است که پرسش از گستره و میزان کاربست تقیه در مواجهه با عالمان و دانشمندان هم‌عصر ایشان اهمیت ویژه‌ای یابد. مقاله پیش‌رو با طرح این پرسش که امام صادق (ع) تا چه اندازه در برابر نخبگان علمی زمان خویش ناگزیر به رعایت تقیه بوده‌اند، با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و برپایه منابع کتابخانه‌ای فرضیه‌ای را پی می‌گیرد که بر اساس آن اثبات کند: کاربست تقیه بیش از آن‌که ریشه در ضرورت‌های معرفتی داشته باشد، محصول ملاحظات دیگری چون مسائل سیاسی‌-‌اجتماعی مرتبط با خلفای هم‌عصر و جامعه زیسته خود بوده‌است. در این راستا می‌توان نشان داد که در پرتو عواملی همچون: سیالیت جریان‌های فکری، ناتمام‌بودن شکل‌گیری مکاتب فقهی و کلامی، جایگاه ممتاز علمی امام صادق (ع) در قیاس با رقبای هم‌عصر، و تمایز میان عموم مردم با اهل علم، امام در عرصه علمی نیاز اندکی به بهره‌گیری از تقیه داشته‌اند. یافته‌های این پژوهش، حاکی از آن است که فضای علمی پویای آن دوره امکانی فراهم آورد تا امام صادق (ع) آموزه‌های مهم شیعی را با کمترین ضرورت در خصوص توسل به تقیه در برابر عالمان هم‌عصر خویش تبیین و تثبیت کنند. https://jqst.ut.ac.ir/article_106507_9abb7e7aa804c82f8e7cc7ee6cc05d07.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 Reconsidering the Meaning of Ẓalūm in the Verse of the Trust (Āyat al-Amānah) بازکاوی معنای ظلوم در آیه امانت 417 434 106508 10.22059/jqst.2026.410448.670598 FA ابوالقاسم اوجاقلو استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران Journal Article 2026 01 03 Verse 72 of Sūrat al-Aḥzāb, widely known as the Verse of the Trust (Āyat al-Amānah), is among the most challenging verses in Qurʾānic studies. According to the outward (ẓāhir) of the verse, God offered the Trust (amānah) to the heavens, the earth, and the mountains, but they refused to bear it, whereas the human being, described as ẓalūm and jahūl, undertook it. Most exegetes, presuming the commonly understood meanings of ẓalūm as “oppressive” and jahūl as “ignorant,” have interpreted the verse by attempting to resolve the apparent tension between its opening and concluding parts. The central difficulty lies in reconciling the divine Trust with the characterization of the human being as ẓālim and ignorant. Some exegetes have addressed this issue by restricting the generality of the term “human being”, interpreting the verse as referring only to those individuals who, due to ẓulm and jahl, betrayed the Trust. Others have viewed the attributes of ẓalūm and jahūl as latent human capacities that make the bearing of the Trust possible. Additional interpretations have also been proposed; however, from the perspective of this study, none successfully resolves the core problem of the verse. This article argues that neither the referents of the Trust nor the notion of human ignorance constitutes the primary difficulty. Rather, the central issue lies in the meaning of the term ẓalūm. Through an analysis of its semantic range in Arabic lexicon and literature, as well as consideration of the thematic objectives of Sūrat al-Aḥzāb and broader Qurʾānic teachings, it becomes evident that describing the human being as ẓalūm does not denote an intrinsic or essential ẓulm, nor injustice toward oneself or others. Rather, it signifies the capacity to endure hardship and suffering. Accordingly, the term “affliction-bearing” or “suffering-enduring” is proposed as a more appropriate equivalent for ẓalūm. آیۀ هفتادودوم سورۀ احزاب مشهور به آیۀ امانت یکی از آیات پر چالش میان قرآن‌پژوهان است. مطابق ظاهر آیه، خداوند امانت را به آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کرد اما آنها از پذیرش آن خودداری کردند ولی انسان که ظلوم و جهول بود آن را حمل کرد. اغلب مفسران با فرض معنای متبادر از ظلوم یعنی ستمگر، و جهول یعنی نادان به تفسیر آیه پرداخته‌اند و به حل تعارض میان مفاد صدر و ذیل آیه توجه داشته‌اند. تعارض میان امانت الهی و ستمکار و نادان بودن انسان مشکل اصلی آیه است. برخی از مفسران برای حل این مشکل با نفی عمومیت مفهوم انسان آیه را محدود به انسان‌هایی دانسته‌اند که به سبب ظلم و جهل به امانت الهی خیانت کرده‌اند. برخی نیز ظلوم و جهول بودن را از قابلیت‌های انسان می‌دانند تا اسباب حمل امانت فراهم باشد. دیدگاه‌های دیگری نیز مطرح شده اما از منظر این مقاله در هیچ کدام از آنها مشکل آیه حل نشده‌است. این مقاله نشان می‌دهد مصادیق امانت و جهل انسان مشکل‌ساز نیست. مسأله اصلی معنای واژه «ظلوم» است. با واکاوی معنای «ظلوم» در لغت و ادبیات عرب و ملاحظۀ مقاصد سورۀ احزاب و سایر آموزه‌های قرآن، روشن می‌شود «ظلوم» بودن انسان نه به معنی ستمگری ذاتی و جبلی، و نه ظلم به خود یا دیگری بلکه به معنی قدرت تحمّل رنج‌ها و سختی‌ها است و برابرنهاده «رنجور» برای «ظلوم» مناسب به نظر می‌رسد. https://jqst.ut.ac.ir/article_106508_e627950f5e88a42afc30d0708690dd05.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 The Literary Interpretation of Theological Verses in the Thought of al-Sharīf al-Murtaḍā A Typology of Theological Challenges and an Introduction to Literary Devices in al-Amālī تأویل ادبی آیات کلامی در منظومۀ فکری شریف مرتضی‏ گونه‌شناسی چالش‌های کلامی و معرفی ابزارهای ادبی در الأمالی 439 470 106509 10.22059/jqst.2026.410413.670597 FA مهدیار شیرازی فراشاه دانشجوی دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران و دانشجوی دکتری تبادلی، دانشکدۀ دین، فرهنگ و جامعه، دانشگاه خرونینگن، هلند. محمدسعید بیلکار استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2026 01 10 This study seeks to identify the intellectual foundations and methodological orientation of the rationalist current of fourth-century Baghdad through an analysis of one of the few Shiʿi–Muʿtazilite works, namely Ghurar al-Fawāʾid wa Durar al-Qalāʾid by al-Sharīf al-Murtaḍā. In this work, adopting an approach aimed at resolving misconceptions, the author engages with theological verses and their interpretation (taʾwīl), striving to harmonize Qurʾānic verses and transmitted reports (riwāyāt) with Shiʿi–Muʿtazilite rational principles. Using a descriptive–analytical method, the present research examines the theologically challenging verses addressed in al-Amālī, offering a systematic classification of the theological challenges they present, as well as an analysis of al-Murtaḍā’s interpretive strategies. The findings indicate that these theological verses fall into four main categories: determinism (jabr) at 41.1%, anthropomorphic attributes (ṣifāt khabariyyah) at 26.4%, morally problematic divine acts (afʿāl qabīḥah) at 20.5%, and infallibility (ʿiṣmah) at 11.7%. Al-Sharīf al-Murtaḍā presents 93 interpretive responses to address the misconceptions raised by 31 theological verses in al-Amālī, employing 17 distinct literary devices in his theological interpretations. The most prominent of these include: “figurative interpretation”, “restriction of lexical signification”, “modification of the verb’s referent”, “rational justification”, and “lexical polysemy”. Among the various categories of theological challenges, the most frequently employed interpretive device is “figurative interpretation”, which appears in 25.5% of the responses related to the challenge of determinism, 42.8% in anthropomorphic attributes, 37.9% in morally problematic acts, and 27.7% in infallibility. این پژوهش به منظور بازشناسی مبنای فکری و رویکرد جریان عقل‌گرای بوم بغداد قرن چهارم به یکی از معدود آثار شیعی-معتزلی یعنی غرر الفوائد ودرر القلائد اثر شریف مرتضی پرداخته که با رویکرد رفع شبهات به طرح آیات کلامی و تأویل آنها همت گماشته و سعی در ایجاد ائتلاف میان آیات و روایات با مبانی عقلی شیعی-معتزلی نموده‌است. پژوهش حاضر ضمن بررسی آیات چالش برانگیز کلامی در امالی با روش توصیفی-تحلیلی به معرفی و دسته‌بندی چالش‌های کلامی موجود در این آیات و نیز عملکرد تأویلی مرتضی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که آیات کلامی مطروحه، در ذیل چهار دستۀ جبر با 41.1 درصد، صفات خبریه با 26.4 درصد، افعال قبیح با 20.5 درصد و عصمت با 11.7 درصد قرار می‌گیرد. شریف مرتضی به طرح 93 وجه تفسیری برای پاسخ به شبهۀ 31 آیۀ کلامی در امالی پرداخته و از 17 ابزار ادبی در تأویلات کلامی خویش بهره گرفته‌است؛ مهم‌ترین این ابزارها عبارت‌اند از: «ارائۀ معنای مجازی»، «تخصیص مدلول واژه»، «تغییر متعلَق فعل»، «توجیه عقلی» و «اشتراک لفظ». در میان انواع چالش‌های کلامی، مهم‌ترین ابزار مورد استفاده «ارائۀ معنای مجازی» است که در 25.5 درصد از وجوه بیان‌شده در ذیل چالش «جبر»، 42.8 درصد از وجوه چالش «صفات خبریه»، 37.9 درصد از وجوه چالش «افعال قبیح» و 27.7 درصد از وجوه چالش «عصمت» به‌کاررفته‌است. https://jqst.ut.ac.ir/article_106509_ec6385c30d5e400b0369686ec97c08b6.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 The Impurity or Purity of Wine in Qurʾānic Verses and Narrations A Ḥadīth-Based Juristic Analysis نجاست یا طهارت خمر در آیات و روایات‏ تحلیلی فقه‌الحدیثی 473 498 106510 10.22059/jqst.2026.411185.670603 FA محمد هادی مفتح دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایران. Journal Article 2026 01 15 The question of the impurity (najāsah) or purity (ṭahārah) of wine (khamr) constitutes a disputed issue in Islamic jurisprudence, with significant practical implications for acts of worship. Despite the predominance of the view affirming the impurity of khamr among Imāmī jurists, the extent to which Qurʾānic verses and narrations substantiate this ruling remains subject to debate. This study adopts a descriptive–analytical method and a fiqh al-ḥadīth approach to reexamine the relevant Qurʾānic verses and narrations, assessing them in terms of both sanad (chain of transmitters) and meaning reliability. The Qurʾānic analysis reveals that the term “rijs” is used in multiple senses within the Qurʾān, and its application to technical impurity in the verse concerning khamr cannot be definitively established without clear contextual evidence—particularly given its association with matters not considered impure by jurists. On the level of narrations, the study finds that many of the reports cited in support of the impurity of khamr suffer from weakness (ḍaʿf) or contradiction (iḍṭirāb) in their chains of transmission, or, in terms of meaning, indicate only the impediment of prayer rather than intrinsic impurity. Conversely, numerous narrations with sound or reliable chains explicitly or strongly indicate the purity of khamr and its permission to the validity of prayer. The overall findings suggest that, from the standpoint of transmitted evidences and the principles of fiqh al-ḥadīth, establishing the impurity of khamr faces serious challenges, while the view affirming its purity appears to possess stronger support within a textual-analytical framework. مساله نجاست یا طهارت خمر از مباحث اختلافی در فقه اسلامی است که آثار عملی مهمی در حوزه عبادات دارد. با وجود شهرت قول به نجاست خمر در میان فقیهان امامیه، میزان دلالت آیات و روایات بر این حکم محل تردید است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد فقه الحدیث، آیات و روایات مرتبط با خمر را بازخوانی کرده و آنها را از حیث ارزش سندی و دلالت بررسی می‌کند. بررسی قرآنی نشان می‌دهد که واژه «رجس» در قرآن کریم در معانی متعددی به کار رفته و اطلاق آن بر نجاست اصطلاحی در آیه خمر، بدون قرینه قطعی، قابل اثبات نیست؛ به‌ویژه با توجه به همراهی خمر با اموری که نجاست آنها مورد پذیرش فقیهان قرار نگرفته‌است. در بخش روایی نیز روشن می‌شود که بیشتر روایات مورد استناد برای اثبات نجاست خمر، یا از حیث سند ضعیف و مضطرب‌اند یا از نظر دلالت، تنها بر مانعیت نماز دلالت دارند و ظهور روشنی در نجاست ذاتی ندارند. در مقابل، روایات متعددی با اسناد صحیح یا موثق وجود دارد که به‌صراحت یا با ظهور قوی، بر طهارت خمر و عدم مانعیت آن برای صحت نماز دلالت می‌کنند. برآیند این بررسی نشان می‌دهد که از منظر ادلۀ نقلی و بر پایه اصول فقه الحدیث، اثبات نجاست خمر با چالش‌های جدی روبه‌روست و قول به طهارت آن، دست‌کم در چارچوب تحلیل نقلی، پشتوانه قوی‌تری دارد. https://jqst.ut.ac.ir/article_106510_85ee85cdd8db6de1f74e7faedbb91d76.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 The Purposeful Selection of Divine Names (asmāʾ ilāhiyyah) in the Verse-Endings of Sūrat al-Ḥashr A Semantic-Functional Analysis and Its Role in Sūrah Coherence گزینش هدفمند اسماء الهی در خواتیم آیات سورۀ حشر‏ تحلیل کارکرد معنایی و نقش آن در انسجام سوره 501 517 106512 10.22059/jqst.2026.397910.670575 FA محمدرضا واعظی‌راد دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. ابوالفضل خوش‌منش دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 12 23 Within the rhetorical structure of the Qurʾān, the mention of Divine Names (asmāʾ ilāhiyyah) at the end of verses (khawātīm al-āyāt) carries distinctive semantic and relational functions closely tied to the notion (maḍmūn) of the verses. Adopting a descriptive–analytical approach, this study investigates the semantic connections and functional roles of these Names in the verse-endings of Sūrat al-Ḥashr. The findings indicate that the selected Divine Names in these endings perform functions that go beyond mere rhetorical closure or ornamental usage. Rather, they serve as fundamental elements for reinforcing the message of the sūrah and deepening the audience’s understanding, and their functions can be classified into several key categories. As cohesive devices, these Names contribute to the structural unity (insijām) of the sūrah, strengthening its internal coherence—exemplified by recurring structural pairings such as “al-ʿAzīz al-Ḥakīm”. Within the axis of divine power (qudrah), these Names reveal the divine nature of victory independent of material causes, as reflected in names such as “Qadīr”. In the domain of justice and retribution, they elucidate the consequences of human actions, as in “Shadīd al-ʿIqāb”. In the axis of mercy and hope, they play an inspirational and glad-tiding role for the addressee, as seen in “Raʾūf Raḥīm” and “al-Raḥmān al-Raḥīm”. Furthermore, in the domain of knowledge and divine surveillance, the Name “Khabīr” reinforces the foundation of piety (taqwā). Ultimately, this deliberate arrangement of Divine Names functions as a key mechanism for linking structure, reinforcing meaning, and enhancing the overall effect of the sūrah. در ساختار بیانی قرآن کریم، ذکر اسماء الهی در پایان آیات، دارای کارکردهای معنایی و ارتباطی ویژه‌ای با مضمون آیات است. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی، پیوند معنایی و کارکردهای این اسماء را در پایان آیات سوره حشر واکاوی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اسماء برگزیده در خواتیم، نقشی فراتر از تأیید پایانی آیه یا کارکردی زینتی دارند؛ این اسماء، در عمل، عناصری بنیادین برای تثبیت پیام سوره و تعمیق فهم مخاطب هستند و می‌توان کارکرد آن‌ها را در محورهای مشخصی دسته‌بندی کرد. این اسماء به منزله عناصر انسجام‌بخش، پیوستگی سوره را تقویت می‌کنند (همچون چارچوب ساختاری «العزیز الحکیم»). در محور تبیین قدرت، ماهیت الهی پیروزی را بدون اتکا به اسباب مادی آشکار می‌سازند (مانند «قدیر»). همچنین در محور عدالت و کیفر، پیامدهای رفتاری را تبیین کرده (نظیر «شَدیدُ العِقاب») و در محور رحمت و امید، نقشی الهام‌بخش و تبشیری برای مخاطب ایفا می‌کنند (چون «رَؤوفٌ رَحیم» و «الرَّحمنُ الرَّحیم»). افزون بر این، در محور علم و نظارت، با اسم «خبیر» مبنای تقوا را تحکیم می‌بخشند. در نهایت، این چینش هوشمندانه، عامل پیوند ساختار، تقویت معنا و ارتقای اثرگذاری سوره‌ است. https://jqst.ut.ac.ir/article_106512_cdf85f61eef29092515db3f847169cec.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 A Semantic Analysis of Qiwāmah in Contemporary Arabic Discourse A Comparative Study of Traditionalist and Modernist Perspectives واکاوی تحول معنایی قوامیت با تکیه بر گفتمان معاصر عربی‏ تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های سنت‌گرایان و تجددخواهان 519 542 106514 10.22059/jqst.2026.402008.670527 FA معبود اسمعیلی دانشجوی دکترا، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. فریبا علاسوند دانشیار، گروه مبانی نظری جنسیت، پژوهشکدۀ زن و خانواده، قم، ایران. Journal Article 2025 09 19 The concept of qiwāmah, as articulated in verse 34 of Sūrat al-Nisāʾ, has undergone a notable semantic transformation in contemporary exegetical literature under the influence of intellectual and social developments in recent centuries. In traditional readings—particularly within the Sunni exegetical heritage—qiwāmah was predominantly interpreted within a framework of domination, authority, and male superiority. However, with the emergence of the modern world and the rise of Islamic revivalist movements since the nineteenth century, this authority-centered interpretation has been increasingly challenged in contemporary intellectual discourses, thereby paving the way for the development of women-supportive readings. The central objective of this study is to explicate this semantic transformation, examine the processes through which it has occurred, and identify the linguistic and extra-linguistic mechanisms that have contributed to it within the context of contemporary Arabic intellectual discourse. Accordingly, the present research focuses on the perspectives of two major currents—traditionalism and modernism—embedded within this discourse, analyzing their interpretive frameworks as evidence for the semantic shift of qiwāmah. The findings reveal a clear tension between these two currents in both their interpretations of qiwāmah and their exegetical methodologies. Contemporary traditionalists, relying on a text-centered approach, tend to reinterpret qiwāmah in terms of “responsible leadership” and “protection.” In contrast, modernists, adopting a critical and rationalist approach, have undertaken a more fundamental reconstruction of the concept, shifting it from a notion of gender superiority to one grounded in gender justice and social responsibility, and even advancing the possibility of female qiwāmah. Thus, contemporary Arabic discourse reflects a gradual transition of qiwāmah from an authority-centered paradigm to a conditional, functional, and justice-oriented model. مفهوم «قوامیت» در آیۀ ۳۴ سورۀ نساء، در متون تفسیری معاصر و تحت تاثیر تحولات فکری و اجتماعی سده‌های اخیر، دستخوش تحولی معنایی شده‌است. در خوانش‌های سنتی، به‌ویژه در میراث تفسیری اهل‌سنت، قوامیت غالباً در چارچوب سلطه، استیلا و برتری مردان تفسیر می‌شد؛ اما با پیدایش جهان مدرن و برآمدن جریان نوزایی اسلامی از قرن نوزدهم، این خوانش سلطه‌محور در گفتمان‌های فکری معاصر به چالش کشیده شد و زمینه برای شکل‌گیری قرائت‌های حمایتی از زنان فراهم آمد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین این تحول معنایی، چگونگی تحقق آن و شناسایی سازوکارهای زبانی و غیرزبانی مؤثر بر آن در بستر گفتمان فکری معاصر عربی است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با تمرکز بر آرای دو جریان سنت‌گرایی و تجددخواهی در بطن این گفتمان، به تحلیل سازوکارهای این تحول معنایی می‌پردازد و این دیدگاه‌ها را به‌منزله شواهدی برای اثبات دگرگونی معنایی قوامیت بررسی می‌کند. یافته‌های تحقیق حاکی از تقابل این دو جریان در تفسیر قوامیت و اختلاف در روش‌های تفسیری است. بر اساس یافته‌ها، سنت‌گرایان معاصر با تکیه بر نص‌محوری، قوامیت را در قالب «ریاست مسئولانه» و «حمایت» بازخوانی کرده‌اند؛ درحالی‌که تجددخواهان با رویکردی انتقادی و عقل‌محور، به بازسازی بنیادین این مفهوم پرداخته و آن را از برتری جنسیتی به قلمرو عدالت جنسیتی و مسئولیت اجتماعی منتقل ساخته و حتی امکان قوامیت زنان را مطرح کرده‌اند. بدین‌سان، گفتمان معاصر عربی بیان‌گر گذار تدریجی قوامیت از الگویی اقتدارمحور به الگویی مشروط، کارکردی و عدالت‌گراست. https://jqst.ut.ac.ir/article_106514_3286474cd59f143bfb10e9c588eb0b92.pdf