موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 The Literary Interpretation of Theological Verses in the Thought of al-Sharīf al-Murtaḍā A Typology of Theological Challenges and an Introduction to Literary Devices in al-Amālī تأویل ادبی آیات کلامی در منظومۀ فکری شریف مرتضی‏ گونه‌شناسی چالش‌های کلامی و معرفی ابزارهای ادبی در الأمالی 439 470 106509 10.22059/jqst.2026.410413.670597 FA مهدیار شیرازی فراشاه دانشجوی دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران و دانشجوی دکتری تبادلی، دانشکدۀ دین، فرهنگ و جامعه، دانشگاه خرونینگن، هلند. محمدسعید بیلکار استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2026 01 10 This study seeks to identify the intellectual foundations and methodological orientation of the rationalist current of fourth-century Baghdad through an analysis of one of the few Shiʿi–Muʿtazilite works, namely Ghurar al-Fawāʾid wa Durar al-Qalāʾid by al-Sharīf al-Murtaḍā. In this work, adopting an approach aimed at resolving misconceptions, the author engages with theological verses and their interpretation (taʾwīl), striving to harmonize Qurʾānic verses and transmitted reports (riwāyāt) with Shiʿi–Muʿtazilite rational principles. Using a descriptive–analytical method, the present research examines the theologically challenging verses addressed in al-Amālī, offering a systematic classification of the theological challenges they present, as well as an analysis of al-Murtaḍā’s interpretive strategies. The findings indicate that these theological verses fall into four main categories: determinism (jabr) at 41.1%, anthropomorphic attributes (ṣifāt khabariyyah) at 26.4%, morally problematic divine acts (afʿāl qabīḥah) at 20.5%, and infallibility (ʿiṣmah) at 11.7%. Al-Sharīf al-Murtaḍā presents 93 interpretive responses to address the misconceptions raised by 31 theological verses in al-Amālī, employing 17 distinct literary devices in his theological interpretations. The most prominent of these include: “figurative interpretation”, “restriction of lexical signification”, “modification of the verb’s referent”, “rational justification”, and “lexical polysemy”. Among the various categories of theological challenges, the most frequently employed interpretive device is “figurative interpretation”, which appears in 25.5% of the responses related to the challenge of determinism, 42.8% in anthropomorphic attributes, 37.9% in morally problematic acts, and 27.7% in infallibility. این پژوهش به منظور بازشناسی مبنای فکری و رویکرد جریان عقل‌گرای بوم بغداد قرن چهارم به یکی از معدود آثار شیعی-معتزلی یعنی غرر الفوائد ودرر القلائد اثر شریف مرتضی پرداخته که با رویکرد رفع شبهات به طرح آیات کلامی و تأویل آنها همت گماشته و سعی در ایجاد ائتلاف میان آیات و روایات با مبانی عقلی شیعی-معتزلی نموده‌است. پژوهش حاضر ضمن بررسی آیات چالش برانگیز کلامی در امالی با روش توصیفی-تحلیلی به معرفی و دسته‌بندی چالش‌های کلامی موجود در این آیات و نیز عملکرد تأویلی مرتضی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که آیات کلامی مطروحه، در ذیل چهار دستۀ جبر با 41.1 درصد، صفات خبریه با 26.4 درصد، افعال قبیح با 20.5 درصد و عصمت با 11.7 درصد قرار می‌گیرد. شریف مرتضی به طرح 93 وجه تفسیری برای پاسخ به شبهۀ 31 آیۀ کلامی در امالی پرداخته و از 17 ابزار ادبی در تأویلات کلامی خویش بهره گرفته‌است؛ مهم‌ترین این ابزارها عبارت‌اند از: «ارائۀ معنای مجازی»، «تخصیص مدلول واژه»، «تغییر متعلَق فعل»، «توجیه عقلی» و «اشتراک لفظ». در میان انواع چالش‌های کلامی، مهم‌ترین ابزار مورد استفاده «ارائۀ معنای مجازی» است که در 25.5 درصد از وجوه بیان‌شده در ذیل چالش «جبر»، 42.8 درصد از وجوه چالش «صفات خبریه»، 37.9 درصد از وجوه چالش «افعال قبیح» و 27.7 درصد از وجوه چالش «عصمت» به‌کاررفته‌است. https://jqst.ut.ac.ir/article_106509_ec6385c30d5e400b0369686ec97c08b6.pdf