موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 A Historical Study of the Scope of Taqīyyah in the Practice of Imām al-Ṣādiq (as) in His Engagement with Contemporary Scholars مطالعۀ تاریخی گستره کاربست تقیه از سوی امام صادق (ع) در مواجهه با عالمان هم عصر‏ 391 415 106507 10.22059/jqst.2026.404041.670538 FA علی ثقفیان دانش‌آموختۀ دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. محمد رضا شاهرودی دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-9270-6139 Journal Article 2025 10 16 Taqīyyah, as one of the foundational doctrines in Shiʿi thought, has long attracted scholarly attention in theological, legal-theoretical, and juristic domains. However, its examination within a historical framework and in relation to the political, cultural, and social conditions of the time of Imām al-Ṣādiq (as) has received comparatively limited systematic analysis. The unprecedented expansion of the intellectual sphere during his lifetime, alongside his decisive role in establishing and articulating the principles of the Shiʿi school, renders the question of the scope and extent of taqīyyah in his interactions with contemporary scholars particularly significant. This study addresses the question of the extent to which Imām al-Ṣādiq (as) was compelled to practice taqīyyah in engagements with the intellectual elite of his time. Employing a descriptive–analytical method and drawing on library-based sources, the study advances the hypothesis that the application of taqīyyah was less a function of epistemic necessity and more a product of external considerations, particularly socio-political factors associated with the ruling caliphs and the broader societal context. The findings suggest that, in light of factors such as the fluidity of intellectual currents, the incomplete formation of juristic and theological schools, the superior scholarly standing of Imām al-Ṣādiq (as) relative to his contemporaries, and the distinction between the mass and the scholarly class, the Imam had limited need to resort to taqīyyah in scholarly contexts. Overall, the dynamic intellectual climate of the period enabled him to articulate and consolidate key Shiʿi teachings with minimal reliance on taqīyyah in his interactions with fellow scholars. تقیه به‌عنوان یکی از آموزه‌های بنیادین در اندیشه شیعی، همواره در حوزه‌های کلامی، اصولی و فقهی مورد توجه پژوهشگران بوده‌است؛ اما بررسی این مفهوم در بستر تحولات تاریخی و در پیوند با شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی عصر امام صادق (ع) کمتر به‌صورت نظام‌مند دنبال شده‌است. گسترش کم‌سابقۀ فضای علمی در روزگار امام صادق (ع)، همراه با نقش تعیین‌کننده ایشان در بنیان‌گذاری و تبیین اصول مکتب تشیع، زمینه‌ای فراهم آورده‌است که پرسش از گستره و میزان کاربست تقیه در مواجهه با عالمان و دانشمندان هم‌عصر ایشان اهمیت ویژه‌ای یابد. مقاله پیش‌رو با طرح این پرسش که امام صادق (ع) تا چه اندازه در برابر نخبگان علمی زمان خویش ناگزیر به رعایت تقیه بوده‌اند، با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و برپایه منابع کتابخانه‌ای فرضیه‌ای را پی می‌گیرد که بر اساس آن اثبات کند: کاربست تقیه بیش از آن‌که ریشه در ضرورت‌های معرفتی داشته باشد، محصول ملاحظات دیگری چون مسائل سیاسی‌-‌اجتماعی مرتبط با خلفای هم‌عصر و جامعه زیسته خود بوده‌است. در این راستا می‌توان نشان داد که در پرتو عواملی همچون: سیالیت جریان‌های فکری، ناتمام‌بودن شکل‌گیری مکاتب فقهی و کلامی، جایگاه ممتاز علمی امام صادق (ع) در قیاس با رقبای هم‌عصر، و تمایز میان عموم مردم با اهل علم، امام در عرصه علمی نیاز اندکی به بهره‌گیری از تقیه داشته‌اند. یافته‌های این پژوهش، حاکی از آن است که فضای علمی پویای آن دوره امکانی فراهم آورد تا امام صادق (ع) آموزه‌های مهم شیعی را با کمترین ضرورت در خصوص توسل به تقیه در برابر عالمان هم‌عصر خویش تبیین و تثبیت کنند. https://jqst.ut.ac.ir/article_106507_9abb7e7aa804c82f8e7cc7ee6cc05d07.pdf