موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهش های قرآن و حدیث 2008_9430 58 2 2026 03 20 A Conceptual Study of Taḍarruʿ in the Qurʾān with Emphasis on Its Etiquette, Objectives, and Obstacles مفهوم‌شناسی تضرع در قرآن کریم با تأکید بر آداب، اهداف و موانع‏ 369 389 106506 10.22059/jqst.2026.406197.670560 FA سمیه سلمانیان استادیار، گروه الهیات، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران Journal Article 2025 11 17 Taḍarruʿ represents one of the deepest expressions of servitude (ʿubūdiyyah) in the Qurʾān, maintaining a direct relationship with faith (īmān), supplication (duʿāʾ), and humility (khushūʿ). This study aims to provide a conceptual analysis of this term and to elucidate its etiquette, objectives, and obstacles, thereby clarifying its role as an effective form of worship in both individual and social human life. The significance of this topic lies in the fact that taḍarruʿ, within the Qurʾānic framework, transcends a mere emotional state or reactive disposition; rather, it plays a fundamental role in attaining proximity to God (taqarrub ilā Allāh), reforming behavior, preserving and sustaining divine blessings, and overcoming heedlessness (ghaflah), self-conceit, and worldliness. Employing a descriptive–analytical method based on thematic exegesis, the study examines the lexical root ḍ-r-ʿ (ḍaraʿa) and its derivatives in the Qurʾān, analyzing their morphological and contextual functions in expressing the dynamism, continuity, and depth of taḍarruʿ. Additionally, the behavioral models of divine prophets in supplication and humility are explored as concrete and pedagogical examples that illustrate the role of this concept in shaping the believer's personality. The findings indicate that taḍarruʿ, when accompanied by inner humility and submissiveness, leads to greater proximity to God, enhances the efficacy of supplication, reforms human conduct, and averts afflictions. The realization of this form of worship requires adherence to proper etiquette and conditions, as well as conscious engagement with appropriate means. Moreover, the continuity of taḍarruʿ constitutes a fundamental factor in spiritual and ethical growth and in receiving divine grace. تضرع از عمیق‌ترین جلوه‌های بندگی در قرآن کریم است که پیوندی مستقیم با ایمان، دعا و خشوع دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل مفهومی این واژه و تبیین آداب، اهداف و موانع آن، می‌کوشد جایگاه تضرع را به‌عنوان عبادتی اثرگذار در حیات فردی و اجتماعی انسان روشن سازد. اهمیت این موضوع از آن روست که تضرع در منطق قرآن، فراتر از یک حالت روحی یا واکنشی عاطفی، نقشی اساسی در تقرب به خداوند، اصلاح رفتار، حفظ و تداوم نعمت‌های الهی و رهایی از غفلت، خودبینی و دنیاطلبی دارد. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تفسیر موضوعی قرآن کریم است. در این مطالعه، مادۀ لغوی «ضرع» و مشتقات آن در آیات قرآن بررسی شده و کارکردهای ساخت‌واژه‌ای، صرفی و سیاقی آن در تبیین پویایی، استمرار و عمق حالت تضرع تحلیل شده‌است. افزون بر این، الگوهای رفتاری پیامبران الهی در تضرع و خشوع، به‌عنوان نمونه‌های عینی و تربیتی، بررسی شده تا نقش این مفهوم در شکل‌دهی به شخصیت ایمانی انسان روشن گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تضرع آمیخته با خشوع و خضوع قلبی، موجب تقرب بیشتر انسان به خداوند، افزایش اثربخشی دعا، اصلاح رفتار و دفع بلاها می‌گردد و تحقق این عبادت مستلزم رعایت آداب، شرایط و بهره‌گیری آگاهانه از اسباب مناسب است و استمرار تضرع، عامل اساسی در رشد معنوی، اخلاقی و دریافت فضل الهی به‌شمار می‌رود. https://jqst.ut.ac.ir/article_106506_bebd2f465b423e541fbd67e25161dbb3.pdf